Gốm Biên Hòa- Những sản phẩm gốm mang dấu ấn nghệ thuật Đông Tây

Chủ nhật, 6/6/2021| 16:08

Các nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng, màu men xanh đồng trổ bông nổi tiếng của Gốm Biên Hòa là sự kết hợp, giao thoa của dòng gốm Việt - Chăm - Hoa trên đất Biên Hòa xưa với kỹ thuật chế tác công nghệ gốm của Pháp.

 

Gốm Biên Hòa- Những sản phẩm gốm mang dấu ấn nghệ thuật Đông Tây

Nghề gốm Biên Hòa đã có truyền thống từ lâu đời. Nơi đầu tiên hình thành các lò gốm tại Biên Hòa là phường Tân Vạn ngày nay với những lò gốm nổi danh như: lò Cũ, lò Năm Lủng, lò Bà Thơ, lò Lâm Trường Phong, lò Quảng Hưng Long và lò Quảng Thuận Nguyên... Theo tư liệu của dòng họ Trương tại Tân Vạn thì lò gốm đầu tiên do ông tổ Trương Tú Nhơn khởi công xây dựng vào năm 1878.

Nhưng gốm Biên Hòa có nét riêng không thể lẫn vào các dòng gốm khác trong nước là do một cơ duyên. Đầu thế kỷ 20, năm 1903, Trường mỹ nghệ thực hành Biên Hòa được người Pháp thành lập (nay là Trường cao đẳng mỹ thuật trang trí Đồng Nai). Trường này đã đào tạo ra những thế hệ nghệ nhân gốm nổi tiếng như: ông Phạm Văn Đa, ông Lê Bá Đáng, ông Đặng Cẩm Hồng, ông Mười Trí, Ba Nam... góp phần tạo ra những sản phẩm gốm mang bản sắc văn hóa địa phương không nhầm lẫn với các dòng gốm nổi tiếng khác trong nước.

Gốm Biên Hòa- Những sản phẩm gốm mang dấu ấn nghệ thuật Đông Tây

Đầu thế kỷ 20, năm 1903, Trường mỹ nghệ thực hành Biên Hòa được người Pháp thành lập (nay là Trường cao đẳng mỹ thuật trang trí Đồng Nai)

Đặc biệt, người để lại dấu ấn lớn trong lịch sử Trường mỹ nghệ Biên Hòa cũng như sự phát triển gốm Biên Hòa là ông bà hiệu trưởng Balick. (Ông Robert Balick, tốt nghiệp trường Mỹ thuật trang trí Paris làm hiệu trưởng và bà Mariette Balick, tốt nghiệp trường gốm Limoges làm phụ tá).

Gốm Biên Hòa- Những sản phẩm gốm mang dấu ấn nghệ thuật Đông Tây

Ông bà hiệu trưởng Balick-1924

Khoảng thời gian gần 30 năm (1923 – 1950), dưới sự điều hành của ông bà Balick là khoảng thời gian thành công nhất trong lịch sử nhà trường, đánh dấu giai đoạn phát triển rực rỡ của gốm Biên Hòa ở cả thị trường trong và ngoài nước. Hai vợ chồng ông Balick cùng các học trò  đã khai sinh ra một dòng gốm đặc biệt và làm cho nó nổi tiếng trong và ngoài nước nhờ màu men không bóng (mát), trầm lắng mà có chiều sâu, trang trí đơn giản mà có hồn, càng nhìn càng thấy đẹp. Trong đó nổi bật nhất là ba màu men: xanh đồng (vert de Bienhoa), đá đỏ và trắng ta. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng, màu men xanh đồng trổ bông nổi tiếng Gốm Biên Hòa là sự kết hợp, giao thoa của dòng gốm Việt - Chăm - Hoa trên đất Biên Hòa xưa với kỹ thuật chế tác công nghệ gốm của Pháp.

Gốm Biên Hòa- Những sản phẩm gốm mang dấu ấn nghệ thuật Đông Tây

Chính nhờ những đóng góp của các thế hệ thầy giáo và nghệ nhân của ngôi trường này như cải tiến cách sử dụng men, chất liệu đất, cách nung gốm, các kỹ thuật khắc vạch, khoét thủng, chạm lộng, vẽ bằng men nhiều màu, các kiểu hoa văn trang trí... mà gốm Biên Hòa đã một thời được vinh danh, đoạt nhiều giải thưởng, huy chương, bằng khen tại các hội chợ triển lãm trong nước. Và đỉnh cao là gốm Biên Hòa đã đoạt các huy chương vàng trong những cuộc đấu xảo tại Pháp, được triển lãm tại các bảo tàng lớn của Châu Âu, tạo nên danh tiếng đáng tự hào của gốm Biên Hòa ra ngòai cả biên giới Việt.

 

Gốm Biên Hòa- Những sản phẩm gốm mang dấu ấn nghệ thuật Đông Tây

Trong cuốn Biên Hòa sử lược (xuất bản năm 1960), nhà khảo cứu Lương Văn Lựu cho biết nguyên do gốm Biên Hòa đạt được những thành công nhất định đó là có mỏ đất sét trắng, dẻo, nhiều nhựa và chịu lửa như hầm đất tại Tân Hòa, quận Tân Uyên. Nước men đặc biệt do chế đúng mức độ theo công thức riêng của trường. Kỹ thuật xoay, trang trí, tráng men rất công phu, tỉ mỉ, kỹ thuật nung lò nhiều kinh nghiệm riêng biệt, mọi công đoạn từ sáng tác đến hoàn thành sản phẩm đều chỉ làm bằng tay chân. Cho nên, với chất liệu men, kiểu trang trí đặc thù, gốm Biên Hòa đã tạo ra một phong cách riêng không lẫn với các dòng gốm khác cùng  thời.

Gốm Biên Hòa- Những sản phẩm gốm mang dấu ấn nghệ thuật Đông Tây

     Sức sáng tạo và sự tài hoa của những nghệ nhân Biên Hòa, thể hiện ở cả ba dòng sản phẩm gốm: đồ thờ cúng, dụng cụ sinh hoạt và đồ trang trí. Dù thuộc thể loại nào, các sản phẩm gốm Biên Hòa đều toát ra nét riêng, rất đặc trưng, tiêu biểu và đầy tính thẩm mỹ. Thuộc nhóm dụng cụ sinh hoạt, có thể nhìn thấy những chiếc đĩa gốm men lam vẽ hình mô tả cảnh sinh hoạt vừa đơn sơ mà lại rất sinh động, bộ chén tay sen sắp hình cánh hoa hay đĩa chén tay sen mang màu men xanh đồng trổ bông đặc biệt của riêng dòng gốm Biên Hòa. Sự sáng tạo của nghệ nhân càng phong phú, độc đáo hơn với chiếc bầu đèn được chạm lộng vô cùng tinh xảo, chiếc bình vôi có quai xách là thân con rồng cuộn khúc, bình hoa có hai quai đầu rồng, chiếc bình cổ cao mặt bợm, chiếc nhạo rượu có hình dáng của chú gà... Ở thể loại đồ trang trí, những bức phù điêu mô tả cảnh chọi gà, Lê Lợi khởi nghĩa, vua Quang Trung, Trưng Vương khải hoàn khiến người xem không thể rời mắt bởi sự công phu, tỉ mỉ lẫn nét thẩm mỹ của chúng. Nhưng bắt mắt nhất có lẽ vẫn là các tượng gốm, như tượng Avaloketvara, tượng Thái Thượng lão quân, tượng đào giỏ dâu, mà nét tài hoa của người thợ thể hiện trên từng nếp áo, dải lụa, chòm râu, nét mặt..., tạo cho tượng vừa có vẻ tôn nghiêm thoát tục mà cũng rất gần gũi, phóng khoáng. 

Gốm Biên Hòa- Những sản phẩm gốm mang dấu ấn nghệ thuật Đông Tây

 Một nét riêng truyền thống là khác các sản phẩm gốm Biên Hòa được trưng bày thể hiện rõ nét một số nếp sinh hoạt của đời sống cư dân nông nghiệp Đồng Nai thuở ấy.

Gốm Biên Hòa- Những sản phẩm gốm mang dấu ấn nghệ thuật Đông Tây

Theo sự thăng trầm của thời gian, gốm Biên Hòa trải qua những thời hoàng kim được thế giới biết đến với 2 dòng gốm nổi tiếng là gốm đan và gốm trang trí. Vào những năm 2000, gốm Biên Hòa từng xuất khẩu vào hơn 30 nước trên thế giới. Trong đó, có những thị trường khó tính như: Hoa Kỳ, Nhật Bản, châu Âu. Nếu năm 1995, doanh thu từ gốm khoảng 13,5 tỷ đồng thì đến năm 2000 tăng lên 93,1 tỷ đồng và năm 2006 là 302 tỷ đồng.

Để bảo tồn và phát triển nghề gốm Biên Hòa, UBND tỉnh Đồng Nai đã công nhận nghề gốm là nghề truyền thống vào năm 2019 và  thành lập Cụm công nghiệp gốm sứ Tân Hạnh tại xã Tân Hạnh để các cơ sở gốm tại Biên Hòa di dời vào, thuận lợi hơn cho việc sản xuất - kinh doanh và quảng bá gốm Biên Hòa.

Ông Vòng Khiềng, Tổng thư ký Hiệp hội Gốm mỹ nghệ Đồng Nai cho rằng: “Gốm Biên Hòa là sản phẩm truyền thống của địa phương được đúc kết, sáng tạo qua nhiều đời nên được công nhận là nghề truyền thống sẽ có những đầu tư đúng tầm để bảo tồn và phát triển”.

Tuy nhiên, trong thời kỳ hội nhập quốc tế, để tìm lại được hào quang gốm Biên Hòa lừng danh một thời, ngoài việc nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường xuất khẩu, địa phương cũng cần tiếp tục tìm sự kết nối, làm du lịch để quảng bá gốm Biên Hòa rộng và xa hơn nữa.

                                                                                  DIỆU NGỌC 

Top