Tiến trình hòa bình ở Trung Đông liệu có đạt được như kỳ vọng

Thứ Sáu, 26/3/2021| 15:42

Có thể nói rằng cục diện địa-chính trị tại khu vực Trung Đông đã thay đổi đáng kể sau khi Israel trong vòng chưa đầy 4 tháng lần lượt bình thường hóa quan hệ với 4 nước Arab.

Thỏa thuận về việc Israel thiết lập quan hệ ngoại giao với Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) và Bahrain được ví như bước đột phá quan trọng, "phá vỡ" thời kỳ được đánh giá là băng giá giữa Israel với cộng đồng Arab kéo dài suốt gần 27 năm qua. Với những thỏa thuận này, UAE và Bahrain là các nước Arab tiếp theo thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel, sau Ai Cập ký thỏa thuận năm 1979 và Jordan ký hiệp ước hòa bình năm 1994. Bước đột phá này cũng mở đường để Sudan và Maroc sau đó bình thường hóa quan hệ với Israel. 

Giới chuyên gia khu vực nhận định rằng lợi ích chung là yếu tố khiến các nước Arab bình thường hóa quan hệ với Israel, bất chấp những thỏa thuận nêu trên cũng bị chỉ trích là đi ngược lại chính sách của Liên đoàn Arab lâu nay, luôn tuyên bố chỉ bình thường hóa quan hệ với Israel nếu tiến trình thành lập Nhà nước Palestine đạt tiến triển. Việc 4 quốc gia Arab thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel đánh dấu sự thay đổi lớn về lập trường chính thức của các nước Arab đối với vấn đề thành lập Nhà nước Palestine. Một số nhà phân tích cho rằng yếu tố lợi ích đã khiến quan điểm của thế giới Arab mang tính 2 mặt, vừa  ủng hộ quyền của người Palestine và giải pháp 2 nhà nước, vừa tìm cách bình thường hóa quan hệ với Israel.

Ngoài lợi ích kinh tế rõ rệt, khả năng nâng cấp hợp tác quốc phòng và an ninh với Mỹ cũng là một yếu tố được các nước Arab tính đến khi bình thường hóa quan hệ với Israel. Các thỏa thuận bình thường hóa quan hệ như vậy cũng được cho sẽ tạo thành động lực dẫn đến khả năng thành lập một trục trong khu vực để đối đầu với ảnh hưởng ngày càng gia tăng của những nước như Iran.

Nói đến Trung Đông cũng không thể không nhắc tới Iran, quốc gia năm 2020 vừa qua đã trở thành "tâm điểm" của những vụ bạo lực nghiêm trọng, có những thời điểm căng thẳng thường trực giữa Mỹ và Iran cũng như tình trạng đối đầu giữa Iran và Israel đã đe dọa dẫn tới đối đầu quân sự trực tiếp giữa các bên. 

Tiến trình hòa bình ở Trung Đông liệu có đạt được như kỳ vọng

 Người dân Khuzestan dành một sự tôn kính đặc biệt cho Tướng Soleimani. Ảnh: AFP

Vụ quân đội Mỹ không kích nhằm vào sân bay quốc tế Baghdad của Iraq, sát hại Tư lệnh đơn vị Quds thuộc Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), Tướng Qassem Soleimani, đã khiến cả khu vực Trung Đông khởi đầu năm 2020 với tình trạng hỗn loạn khi những căng thẳng địa-chính trị leo thang lên "mức nguy hiểm". Trung Đông thời điểm đó thực sự lâm vào cuộc khủng hoảng mới và cuộc đối đầu giữa Washington và Tehran đã ở vào tình thế “nghìn cân treo sợi tóc”. Mặc dù tuyên bố của Iran trả đũa tương xứng vụ không kích của Mỹ không dẫn tới một cuộc chiến tranh, song hệ lụy của nó vẫn hết sức nặng nề. Các vụ phóng tên lửa đạn đạo của quân đội Iran nhằm vào các căn cứ và lợi ích của Mỹ ở Trung Đông để trả đũa đã vô tình dẫn tới "thảm kịch" khi lực lượng phòng không Iran ngày 8/1 bắn nhầm chiếc máy bay chở khách của Ukraine trên vùng trời Tehran do cho rằng đây là một tên lửa hành trình của đối thủ, khiến toàn bộ 176 người trên máy bay thiệt mạng

Đại dịch COVID-19 có thể phần nào làm giảm các hoạt động đối đầu trên thực địa, song chính sách “gây sức ép tối đa” của Mỹ nhằm vào Iran thì tiếp tục để lại hậu quả. Iran đã cắt giảm tối đa việc thực thi một số cam kết từng đưa ra trong thỏa thuận hạt nhân lịch sử Tehran ký với Nhóm P5+1 năm 2015 mà ông Donald Trump đã rút khỏi từ năm 2018, trong đó có việc tuân thủ các giới hạn chính đối với chương trình làm giàu urani của nước này. Vụ ám sát nhà khoa học hạt nhân hàng đầu của Iran, ông Mohsen Fakhrizadeh cuối tháng 11 vừa qua đã tô đậm thêm mảng màu tối ở Trung Đông, đồng thời khoét sâu "mối thâm thù" giữa hai cường quốc ở khu vực là Iran và Israel. Chỉ 72 giờ sau vụ nhà khoa học Fakhrizadeh bị ám sát, mà Tehran cáo buộc Mỹ và Israel đứng phía sau, Quốc hội Iran đã thông qua đạo luật tăng cường làm giàu urani lên mức 20% và khôi phục lò phản ứng nước nặng Arak như trước khi có thỏa thuận hạt nhân năm 2015, còn gọi là Kế hoạnh Hành động chung toàn diện (JCPOA).

Tiến trình hòa bình ở Trung Đông liệu có đạt được như kỳ vọng

Thủ tướng Israel Yitzhak Rabin (trái), Tổng thống Mỹ Bill Cliton (giữa) và Vua Jordan Hussein trong lễ ký hiệp định hòa bình Israel-Jordan ở Aqaba, Jordan năm 1994. Ảnh: Politico

Tuy nhiên Palestine mới đây tuyên bố sẵn sàng hợp tác với các nước trong nhóm “Bộ tứ Munich” gồm Ai Cập, Jordan, Pháp và Đức để khôi phục tiến trình hòa bình Trung Đông với Israel vốn bế tắc lâu nay. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất đối với việc đạt được một thỏa thuận lâu dài giữa Palestine và Israel vẫn là việc Tel Aviv không ngừng mở rộng các khu định cư trên phần lãnh thổ chiếm đóng của Palestine.

Vừa qua, Phó Chủ tịch đảng Fatah của Palestine, ông Mahmoud el-Aloul nêu rõ, việc khôi phục các vấn đề trở lại trạng thái bình thường phụ thuộc việc thành lập nhà nước Palestine độc lập với thủ đô là Đông Jerusalem và quyền cho người di cư được trở lại theo các nghị quyết quốc tế.

Trước đó, Bộ trưởng Ngoại giao các nước Pháp, Đức, Ai Cập và Jordan đã nhóm họp ở Cairo để thảo luận về việc khôi phục tiến trình hòa bình Trung Đông nhằm giải quyết xung đột giữa Palestine và Israel trên cơ sở giải pháp hai nhà nước. Theo thông báo của Bộ Ngoại giao Ai Cập, Ngoại trưởng của những nước trên đã khẳng định giải pháp hai nhà nước cho cuộc xung đột trên là nền tảng để đạt được nền hòa bình toàn diện trong khu vực. Các Bộ trưởng Ngoại giao đã hoan nghênh quyết định của chính quyền Palestine (PA) nhằm khôi phục hợp tác dựa trên những cam kết của Israel đối với các thỏa thuận song phương trước đây.

Bên cạnh đó, nhóm “Bộ tứ Munich” cũng khẳng định mong muốn phối hợp với Mỹ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các cuộc đàm phán hướng tới hòa bình toàn diện, công bằng và lâu dài trong khu vực dựa trên các nghị quyết được quốc tế công nhận, đồng thời khởi động lại tiến trình hòa bình giữa Palestine và Israel. Về phần mình, Tổng thống Ai Cập Abdel-Fattah El-Sisi khẳng định giải quyết vấn đề Palestine sẽ làm thay đổi tình hình thực tế và các điều kiện của khu vực theo chiều hướng tốt đẹp hơn.

Tại cuộc gặp, các Bộ trưởng Ngoại giao nhóm “Bộ tứ Munich” đã nhất trí về 11 điều khoản chi tiết nhằm khôi phục lộ trình hòa bình Trung Đông, với ưu tiên hàng đầu là khởi động lại cuộc đàm phán giữa Israel và Palestine. Tổng thống El-Sisi cho rằng, việc giải quyết vấn đề Palestine sẽ mở ra những chân trời mới cho hợp tác khu vực giữa các chính phủ và dân tộc. Quan điểm này đã được chứng minh từ thực tế, mà chính Ai Cập đã tiên phong trong khu vực, khi theo đuổi lộ trình hòa bình và duy trì mục tiêu đó trong hơn bốn thập kỷ qua.

Tiến trình hòa bình ở Trung Đông liệu có đạt được như kỳ vọng

Xung đột giữa binh sĩ Israel với người biểu tình Palestine tại khu vực biên giới giữa Dải Gaza với Israel. Ảnh: EPA.

Để thúc đẩy lộ trình hòa bình Trung Đông đi đúng quỹ đạo, các Bộ trưởng Ngoại giao cũng kêu gọi Israel ngừng lập tức các hoạt động định cư, trong đó có khu định cư ở Đông Jerusalem và tránh thực hiện bất kỳ hành động đơn phương nào cản trở triển vọng chấm dứt xung đột. Trong khi đó, ông Nabil Abu Rudeineh, Người phát ngôn Phủ Tổng thống Palestine ngày 11-1 đã lên tiếng chỉ trích kế hoạch của Israel chuẩn bị xây dựng 800 nhà ở mới tại các khu định cư ở khu Bờ tây. Trong thông cáo báo chí, ông Rudeineh cho biết, quyết định của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu xây dựng số nhà ở trên hoàn toàn đáng lên án, là âm mưu nhằm tranh thủ thời gian trước khi chính quyền đương nhiệm của Mỹ kết thúc nhiệm kỳ.

Trong khi đó, Thủ tướng Palestine, Mohammad Shtayyeh và thành viên Ủy ban Điều hành Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) Ahmad Majdalani đã lên tiếng chỉ trích một số nước Arab nhập khẩu hàng hóa từ các khu định cư của Israel. Ông ajdalani cũng kêu gọi tất cả các quốc gia thực hiện đầy đủ nghĩa vụ pháp lý của mình, như có sự phân biệt rõ ràng trong hoạt động kinh doanh với Israel và lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng, cấm và tẩy chay hàng hóa và dịch vụ từ các khu định cư, ủng hộ quyền hợp pháp của người Palestine trong việc tự do giành độc lập dân tộc trong một Nhà nước Palestine có chủ quyền theo đường biên giới trước năm 1967 với thủ đô là Đông Jerusalem.

Như vậy, ý chí chính trị của các bên tham gia khôi phục hòa bình giữa Palestine và Israel đã khá rõ ràng, vấn đề là thái độ và lập trường về vấn đề này của Tel Aviv ra sao? Thực tế cho thấy, tiến trình xây dựng các khu định cư của Israel trên phần lãnh thổ chiếm đóng của Palestine vẫn đang diễn ra và chưa có dấu hiệu chấm dứt. Do đó, giới quan sát nhận định rằng, chỉ khi Israel ngừng ngay tham vọng mở rộng các khu định cư thì các cuộc hòa đàm trong tương lai với Palestine mới có cơ hội khai mở bước đột phá.

Tiến trình hòa bình Trung Đông từng bị đánh giá có những bước thụt lùi sau những chính sách công nhận chủ quyền “gây tranh cãi” của chính quyền cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump cho phía Israel, đối với khu vực Jerusalem và các khu định cư chiếm đóng. Điều này đã khiến Palestine không còn coi Mỹ là một nhà trung gian hòa giải “công bằng” và các cuộc đàm phán giữa Israel và Palestine cũng vì thế mà ngưng trệ.

Tiến trình hòa bình ở Trung Đông liệu có đạt được như kỳ vọng

Tổng thống Biden. Ảnh: Reuters

Tuy nhiên, mọi thứ dường như đang bắt đầu thay đổi theo chiều hướng tích cực hơn khi chính quyền mới của Tổng thống Mỹ Joe Biden thể hiện sự ủng hộ đối với giải pháp hai nhà nước, coi đó là con đường duy nhất cho hòa bình giữa Israel và Palestine.  Đây là điều mà Palestine tìm kiếm.

Hai ngày trước, tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, Phó Đại sứ Mỹ Richard Mills khẳng định, Mỹ sẽ nối lại quan hệ với Palestine. Dự báo, Mỹ cũng sẽ sớm nối lại hoạt động hỗ trợ người Palestine, mở lại Lãnh sự quán Mỹ ở Đông Jerusalem và phái bộ của Tổ chức Giải phóng Palestine (PLO) tại thủ đô Washington.

Tổng Thư ký Liên đoàn Arab Ahmed Aboul Gheit cũng đã bày tỏ sự kỳ vọng đối với những điều chỉnh chính sách và các biện pháp mới của Mỹ khác so với bốn năm qua. Ông Aboul Gheit mong người dân Palestine có thêm nhiều cơ hội nhận được sự giúp đỡ của cộng đồng quốc tế.

Thế giới hiện cũng đang kêu gọi Israel và Palestine nối lại các cuộc đàm phán, dưới sự dẫn dắt của Hội đồng Bảo an và nhóm Bộ Tứ Trung Đông gồm: Nga, Mỹ, Liên Hợp Quốc và Liên minh châu Âu.

Đây cũng là điều mà Ngoại trưởng Palestine Riad Al-Malki đang kỳ vọng: “Chúng tôi luôn kêu gọi một cách tiếp cận tập thể của cộng đồng quốc tế để đạt được hòa bình. Trong bối cảnh hiện nay, chúng tôi kêu gọi sự hồi sinh của Bộ Tứ và sự tham gia của các đối tác. Chúng tôi cũng nhắc lại lời kêu gọi của chúng tôi về việc triệu tập một hội nghị hòa bình quốc tế để tìm kiếm một bước ngoặt cho cuộc xung đột này”.

Hiện một số nước Arab cũng đóng vai trò trung gian nhất định đối với tiến trình hòa bình Trung Đông khi thúc đẩy các cuộc gặp tiếp xúc riêng rẽ với các bên liên quan, bao gồm Ai Cập, Jordan, Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất và Bahrain. Theo giới chuyên gia, các nước Arab này có thể sẽ tạo ra một bước đi đột phá cho căng thẳng Israel và Palestine khi họ là các nước anh em của Palestine, song đều có quan hệ với Israel; trong đó Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất và Bahrain cho rằng việc bình thường hóa quan hệ với Israel mới đây, một phần là vì Palestine.

Do đó, nhiều người tin rằng thành quả ngoại giao tại Trung Đông nổi bật của chính quyền tiền nhiệm Mỹ là hòa giải giữa Israel và các nước Arab, cùng những điều chỉnh chính sách của Tổng thống Joe Biden trong vấn đề Palestine có thể sẽ đem đến nền hòa bình cho người dân Israel và Palestine trong tương lai.

Tiến trình hòa bình ở Trung Đông liệu có đạt được như kỳ vọng

Đại sứ Đặng Đình Quý, Trưởng Phái đoàn thường trực Việt Nam tại Liên hợp quốc. Ảnh: TTXVN phát

Đối với Việt Nam hoan nghênh và ủng hộ tất cả các sáng kiến và nỗ lực có thể giúp thúc đẩy tiến trình hòa bình Trung Đông, kêu gọi các bên kiềm chế, tránh để tình hình thêm căng thẳng. Trong khi Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đã họp trực tuyến công khai về tình hình Trung Đông ngày 25/3, trong đó có vấn đề Palestine. Tại cuộc họp, Điều phối viên đặc biệt của Liên hợp quốc về tiến trình hòa bình Trung Đông Tor Wennesland cho biết, hiện vẫn có những lo ngại trong việc thực hiện Nghị quyết 2334 của Hội đồng bảo an Liên hợp quốc, khi Israel tiếp tục mở rộng các khu định cư của người Do Thái ở các vùng lãnh thổ chiếm đóng của Palestine, trong đó có những địa điểm có thể gây chia cắt lãnh thổ của nhà nước Palestine trong tương lai. Ngoài ra, Israel còn tiếp tục phá huỷ nhà cửa của người Palestine ở Bờ Tây khiến hàng trăm người bị mất nhà cửa, trong đó phần lớn là phụ nữ và trẻ em.Tình trạng bạo lực giữa các bên vẫn tiếp tục diễn ra, gây nhiều thương vong cho dân thường. Theo ông Wennesland, các hoạt động này đều vi phạm các nghị quyết của Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế. Nhiều nước thành viên Hội đồng bảo an đã bày tỏ quan ngại sâu sắc về tình hình thực thi Nghị quyết 2334 cũng như việc Israel mở rộng các khu tái định cư và phá hủy nhà cửa của người Palestine tại các vùng lãnh thổ chiếm đóng.

Các nước kêu gọi các bên tuân thủ những nghị quyết của Liên hợp quốc, chấm dứt mọi hành động bạo lực, tăng cường bảo vệ dân thường và tạo điều kiện thuận lợi cho đàm phán. Một số nước hoan nghênh hoạt động của nhóm Bộ tứ về hoà bình Trung Đông trong thời gian qua, đồng thời kêu gọi ủng hộ nỗ lực cứu trợ nhân đạo và hỗ trợ người dân. Phát biểu tại cuộc họp, Trưởng Phái đoàn thường trực Việt Nam tại Liên hợp quốc, Đại sứ Đặng Đình Quý bày tỏ lo ngại về những diễn biến trên thực tế, đặc biệt khi việc mở rộng khu định cư của Israel tại Bờ Tây không có dấu hiệu dừng lại.

Đại sứ Việt Nam cho rằng các hoạt động này, cùng với hàng loạt hoạt động cản trở cuộc sống của người dân Palestine như phá huỷ nhà cửa và tài sản, sẽ làm gia tăng khác biệt giữa các bên, cản trở việc nối lại đàm phán và thu hẹp cơ hội đạt được giải pháp lâu dài, bền vững cho vấn đề Palestine. Về tiến trình hoà bình Trung Đông, Việt Nam hoan nghênh và ủng hộ tất cả các sáng kiến và nỗ lực có thể giúp thúc đẩy tiến trình này, kêu gọi các bên kiềm chế, tránh những hành động và tuyên bố có thể làm phức tạp thêm tình hình.

Về cuộc bầu cử sắp tới ở Palestine, Đại sứ Đặng Đình Quý kêu gọi các bên tạo điều kiện thuận lợi cho bầu cử tại tất cả các khu vực, trong đó có Đông Jerusalem. Liên quan đến tình trạng nhân đạo hiện nay ở Palestine, Đại sứ khẳng định Việt Nam ủng hộ mạnh mẽ các cơ quan của Liên hợp quốc trong việc cung cấp hỗ trợ nhân đạo cho những người gặp khó khăn. Việt Nam kêu gọi tất cả các bên tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động cứu trợ nhân đạo, vận chuyển và phân phối vaccine ngừa COVID-19 trong thời gian tới.

Thế giới đang đặt nhiều kỳ vọng vào sự dẫn dắt của chính quyền Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden đối với các hồ sơ quốc tế “nóng”; trong đó có bao gồm căng thẳng giữa Israel và Palestine, vốn đã dai dẳng từ lâu, đặc biện tình hình hiện nay ở Trung Đông đang dần ổn định và bước đầu đã đạt được một số thỏa thuận cũng như tiếng nói chung do đó nhiều nhà bình luận phân tích cho rằng vấn đề hòa bình ở Trung Đông nhiều khả năng sẽ được tháo gỡ và đạt được kỳ vọng về một Trung Đông hòa bình ổn định./.

Minh Tuệ (tổng hợp và bình luận)

 

 

Top