Phụ nữ Afghanistan: sẽ ra sao dưới chính quyền Taliban

Thứ Hai, 25/10/2021| 9:58

Đúng như những gì dư luận quốc tế lo ngại về những “ngày đen tối” trở lại với phụ nữ Afghanistan, những động thái mới đây của chính quyền Taliban đã cho thấy sự bất nhất giữa lời nói và hành động của họ đối với vấn đề quyền phụ nữ ở quốc gia này.

Trong cuộc họp báo mới đây tại Kabul, ông Abdul Baqui Haqqani, Bộ trưởng Đại học Taliban, tuyên bố: "Kể từ bây giờ, trách nhiệm tái thiết đất nước dựa vào các trường đại học. Điều đó khiến chúng tôi tin tưởng vào tương lai, vào việc xây dựng một đất nước Afghanistan thịnh vượng và độc lập. Như vậy chúng tôi cần phải sử dụng các trường đại học hiện có một cách hiệu quả và sẽ tiếp nối công việc dở dang, sau khi chính quyền cũ bị lật đổ giữa tháng 8. Bộ Đại học Taliban khẳng định, phụ nữ Afghanistan có thể đi học nhưng sẽ không được học chung với nam giới. Nữ sinh sẽ học tại các lớp riêng hoặc ngăn cách với nam giới trong một phòng học chung nếu số lượng sinh viên nữ không nhiều. Sinh viên nữ khi đến trường phải tuân thủ các quy định chặt chẽ, đặc biệt là về mặt trang phục, họ buộc phải mang khăn trùm toàn thân.

Phụ nữ Afghanistan sẽ ra sao dưới chính quyền Taliban

 Nhóm phụ nữ tập trung bên ngoài Phủ Tổng thống ở Kabul hôm 3/9. Ảnh: AP

Công bố lần này về chính sách giáo dục có vẻ đã đi ngược lại "lời hứa" trước đó. Khi Taliban quay lại nắm chính quyền vào ngày 15/8/2021, họ tuyên bố phụ nữ có thể tham gia học tập, thậm chí tham gia vào ban lãnh đạo. Taliban "hứa" rằng sẽ không áp dụng bất cứ sự phân biệt nào đối với học sinh, sinh viên nữ, không áp dụng đồng phục, nam giới và nữ giới có thể học chung trong một môi trường. Còn thực tế, Bộ trưởng Bộ Đại học Abdul Baqui Haqqani không hề "gượng" đối với những thay đổi trong tuyên bố chính thức lần này. Ông cho biết: Chúng tôi không gặp bất cứ vấn đề gì trong việc chấm dứt hệ thống giáo dục hỗn hợp. Người dân theo đạo Hồi và họ sẽ chấp nhận sự phân chia trong giáo dục như vậy.

Một số ý kiến cho rằng, sự phân biệt đối xử nam nữ này sẽ khiến một số trường đại học ở Afghanistan rơi vào tình cảnh không có đủ phương tiện vật chất, tài chính để tổ chức hai khối đào tạo: cho nam và nữ riêng. Điều này dẫn đến viễn cảnh nhiều sinh viên Afghanistan, vốn quen với việc học chung nam-nữ, sẽ rời bỏ đất nước để học tập ở nơi khác.

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) bày tỏ lo ngại về "các tiến bộ to lớn" đã đạt được từ năm 2001 trong lĩnh vực giáo dục tại Afghanistan sẽ "lâm nguy" do cách điều hành của chế độ mới. UNESCO cảnh báo, Afghanistan sẽ bị tụt hậu nhiều năm trời nếu để xảy ra cuộc khủng hoảng đại học.

Quay lại quãng thời gian khi Taliban chưa kiểm soát Afghanistan trước ngày 15/8/2021, quốc gia này đã đạt được nhiều tiến bộ trong nền giáo dục. Tỷ lệ đăng ký đi học và biết chữ của người dân được cải thiện đáng kể, đặc biệt đối với phụ nữ và trẻ em gái. Một báo cáo gần đây của UNESCO cho thấy, số lượng trẻ em gái Afghanistan được học tiểu học đã tăng từ gần 0 lên 2,5 triệu trẻ trong năm 2017. Ngoài ra, báo cáo cũng cho thấy tỷ lệ nữ giới biết chữ đã tăng gần gấp đôi trong một thập kỷ, đạt gần 30%.

Phụ nữ Afghanistan sẽ ra sao dưới chính quyền Taliban

 Phụ nữ Afghanistan trong trang phục Hồi giáo truyền thống đi qua một áp phích quảng cáo của một spa chăm sóc sắc đẹp ở thủ đô Kabul vào thời điểm trước khi Taliban chiếm được thành phố này. Ảnh: AFP.

Thực tế cho thấy quan điểm của Taliban đối với phụ nữ không thay đổi đáng kể so với khi lực lượng này nắm quyền giai đoạn 1996 - 2001. Vào thời điểm đó, phụ nữ bị cấm học hành, làm việc, hoàn toàn chịu sự quản lý của chồng, mặc các trang phục choàng kín, phải chịu các hành vi bạo lực nghiêm trọng như bị sỉ nhục trước công chúng, hành quyết nơi công cộng, ném đá, treo cổ nếu vi phạm các điều cấm kỵ. Điều này đã xảy ra mặc dù Hiến pháp năm 1964 của Afghanistan công nhận sự bình đẳng của nam giới và phụ nữ, cũng như cho phép phụ nữ Afghanistan các quyền gần như tương đương với nam giới. Sau khi giành kiểm soát Afghanistan vào tháng trước, Taliban liên tục đưa ra những thông điệp thành lập một chính phủ ôn hòa, khuyến khích phụ nữ tham gia các hoạt động xã hội, thậm chí tham gia vào chính quyền mới. Tuy vậy, những hành động thực tế cho thấy Taliban dường như không thực hiện cam kết do lực lượng này đưa ra.

Mới đây, theo thông báo của Chính phủ lâm thời Taliban, sẽ không có phụ nữ hay thành viên của các nhóm thiểu số tôn giáo hoặc thành viên của ban lãnh đạo bị lật đổ của Afghanistan được chọn vào các vị trí trong nội các hoặc có vai trò cố vấn. Chính vì thế, rất đông phụ nữ Afghanistan đã xuống đường biểu tình ở Kabul để đòi quyền bình đẳng. Các tay súng Taliban đã sử dụng roi và gậy để trấn áp họ. Sự trở lại của Taliban khiến người dân Afghanistan và thế giới lo ngại và đặt ra không ít kịch bản về số phận của phụ nữ và trẻ em gái. Thế giới và Afghanistan phải làm gì để bảo vệ quyền lợi cho phái yếu ở đất nước trải qua nhiều biến động này

Phụ nữ Afghanistan sẽ ra sao dưới chính quyền Taliban

 Zahra đau khổ khi nghĩ về việc sẽ phải sống dưới quyền quản lý của Taliban. (Ảnh: AP)

 Ngoài ra, trong thời kỳ này, đa số các bé gái không được đến trường. Năm 1999, chỉ 4% trên tổng số 9.000 bé gái trong độ tuổi tiểu học được đến trường và không một bé gái nào được học ở trường trung học.Hình phạt dành cho những người phụ nữ vi phạm điều lệ không chỉ dừng lại ở việc bị đánh đòn, sỉ nhục ngay nơi công cộng mà đôi khi phải trả bằng cả mạng sống.

Năm 2001 đánh dấu bước ngoặt khi chính quyền Taliban sụp đổ và Afghanistan bắt đầu mở cửa với thế giới. Cơ hội mới đã mở ra với nữ giới, các học sinh nữ bắt đầu được đến trường và theo học đại học. Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO), tỷ lệ biết chữ của phụ nữ tại nước này đã đạt mức 30%. Nữ giới có quyền tự do đi lại, bắt đầu sự nghiệp trong nhiều ngành nghề và tham gia vào bộ máy chính phủ. Hiến pháp mới của Afghanistan thông qua vào tháng 1/2004 đã khôi phục lại những quyền bình đẳng của nữ giới với nam giới.

Lịch sử cai trị cực đoan của chính quyền Taliban đã khiến cho nhiều người tới nay vẫn còn sợ hãi, đặc biệt là nữ giới. Sau khi Taliban kiểm soát thủ đô Kabul ngày 15/8, không ít người dân Afghanistan và các quốc gia khác trên thế giới không tránh khỏi lo ngại rằng lịch sử sẽ có khả năng tái diễn. Ngày 16/8, Tổng thư ký Liên hợp quốc (TTK LHQ) Antonio Guterres đã lên tiếng kêu gọi cộng đồng quốc tế bảo vệ “số phận của những người phụ nữ, bé gái và những quyền mà khó khăn lắm họ mới giành được”.

Đại diện chính quyền mới của Taliban đã đưa ra những lời hứa hẹn về lập trường ôn hoà và hứa tôn trọng quyền phụ nữ trong khuôn khổ luật Hồi giáo. Dù đã cam kết, danh sách thông báo về việc thành lập chính phủ lâm thời được công bố ngày 7/9 vẫn không có bất cứ thành viên nào là nữ giới. Một lần nữa, phát ngôn viên Taliban Zabihullah Mujahid hứa hẹn “sẽ có những vị trí cho phụ nữ với sự tôn trọng luật Sharia. Đây là một sự khởi đầu. Phụ nữ có thể là một phần của chính quyền. Đó sẽ là bước thứ hai”. Thực tế là vào ngày 17/9, Taiban đã gỡ biển đề tên Bộ Phụ nữ ở thủ đô Kabul. Phần lớn đội ngũ nhân viên nữ làm việc cho chính quyền thành phố sẽ phải ở nhà theo lời của Thị trưởng tạm quyền.

Phụ nữ Afghanistan sẽ ra sao dưới chính quyền Taliban

 Một gia đình bỏ nhà đến ở tạm trong công viên ở Kabul. (Ảnh:AP)

Ngoài ra, Bộ Giáo dục cũng đưa ra chỉ thị cho các nam giáo viên và nam sinh quay trở lại trường trung học. Trẻ em gái nhận thông báo sẽ cho phép quay trở lại “sớm nhất có thể”. Bên cạnh việc không được tham gia vào các hoạt động chính phủ, việc hoạt động thể thao của phụ nữ cũng bị coi là không thích hợp và không cần thiết. Bất bình trước một số quy tắc và chính sách của Taliban, những người phụ nữ đã thực hiện các cuộc biểu tình tại ít nhất hai thành phố là Herat và Kabul. Cũng trong tháng 9, hình ảnh các nữ sinh nghe giảng trong chiếc áo choàng đen abaya đã thu hút sự phản đối, bất bình của một số phụ nữ Afghanistan.

Mặc dù không thể phủ nhận chính sách dưới sự cai trị của Taliban hiện nay đã có sự thay đổi, nhưng việc đi làm hay đi học của phụ nữ vẫn bị giới hạn, hoạt động thể thao bị buộc dừng và đặc biệt là sự trở lại của tấm khăn choàng Burqa. Các hoạt động của Taliban dường như đang đẩy lùi nỗ lực giành quyền bình đẳng của những người phụ nữ ở Afghanistan trong suốt 20 năm vừa qua và đi ngược lại những lời hứa hẹn được đưa ra. Taliban cho biết sẽ tạm thông qua Hiến pháp năm 1964 nhưng sẽ loại bỏ những điều khoản không đúng bộ luật Sharia và khác với giá trị mong muốn. Hiến pháp 1964 của Afghanistan cho phép phụ nữ bỏ phiếu, nhưng việc liệu Taliban có loại bỏ điều này hay không, vẫn chưa ai nắm rõ.

Cho đến nay, quyền tự do nữ giới ở Afghanistan vẫn còn khá mơ hồ khi tương lai vẫn bị giới hạn ở một nơi có nền giáo dục chưa được đảm bảo. Hiện nay, việc công nhận chính quyền mới Taliban vẫn còn tồn tại nhiều tranh cãi và chưa được cộng đồng quốc tế chấp thuận. Gần đây, cuộc tranh cãi về trừng phạt hay ủng hộ chính quyền Taliban nảy sinh giữa 5 thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an LHQ. Trong khi, Trung Quốc, Mỹ và Nga đã làm rõ lập trường của mình thì ngày 29/8, Pháp và Anh mới lên tiếng, nếu Taliban muốn được công nhận về mặt ngoại giao thì cần đáp ứng được các điều kiện, trong đó bao gồm việc tôn trọng các quyền của phụ nữ. Theo UN Women, bạo lực đối với phụ nữ và trẻ em gái là hình thức bất bình đẳng giới và sự phân biệt đối xử nghiêm trọng nhất. Đây cũng là nguyên nhân khiến cho các quyền lợi cơ bản và cơ hội phát triển của phụ nữ và trẻ em gái bị tước đoạt, ảnh hưởng tới việc thực hiện SDGs. Bởi vậy, câu chuyện giảm thiểu hay xoá bỏ bất bình đẳng ở Afghanistan không chỉ của riêng Kabul mà đó là trách nhiệm của LHQ và toàn thế giới trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập sâu rộng hiện nay. “Phụ nữ không cần tham gia nội các, họ chỉ nên sinh con”, người phát ngôn Taliban Sayed Zekrullah Hashimi nói trong một cuộc phỏng vấn ngày 11/9. Điều này đi ngược lại với những gì chúng ta đang hướng tới.

Phụ nữ Afghanistan sẽ ra sao dưới chính quyền Taliban

 Nhiều phụ nữ tham gia Loya Jirga, Đại hội đồng, đóng góp chính sách kinh tế và chính phủ Afghanistan (Ảnh: AFP)

Hiện nay, nhiều phụ nữ Afghanistan đang phải điều chỉnh lối sống cho phù hợp với quy tắc đặt ra bởi chính quyền Taliban. Cơ quan tị nạn của Liên Hợp quốc cho biết gần 250.000 người Afghanistan đã bỏ nhà đi kể từ tháng 5, vì sợ Taliban sẽ thực hiện những quy định khắt khe và diễn giải Hồi giáo một cách tàn nhẫn, rồi mọi quyền của phụ nữ sẽ bị xoá sổ. 80% trong số những người chạy trốn là phụ nữ và trẻ em.

Lực lượng này đã điều hành Afghanistan trong 5 năm cho đến cuộc tấn công do Mỹ dẫn đầu vào năm 2001. Trong 5 năm đó, các bé gái bị cấm đi học và phụ nữ bị cấm làm việc, thậm chí không được ra khỏi nhà nếu không có người thân là nam giới đi cùng. Taliban cũng tiến hành những vụ hành quyết công khai, chặt tay người ăn trộm và ném đá phụ nữ bị buộc tội ngoại tình. Chưa có những báo cáo về việc thực hiện các biện pháp cực đoan đó ở những khu vực bị Taliban tái chiếm gần đây. Nhưng các tay súng của lực lượng này được nói là đã chiếm một số ngôi nhà và đốt ít nhất 1 trường học.

Một công viên ở Kabul đã biến thành nơi ở tạm của những gia đình bỏ nhà chạy trốn. Những người ở đây kể rằng nhiều cô gái ở tỉnh Takhar khi đi xe kéo đã bị người của Taliban chặn lại để hỏi vì sao họ “đi dép hở hang”. Một giáo viên ở tỉnh này kể rằng không ai được phép ra chợ nếu không có đàn ông trong nhà đi cùng. Khoảng 3.000 gia đình từ các tỉnh phía bắc bị Taliban chiếm giờ chạy đến ở tạm trong công viên, thậm chí vỉa hè ở Kabul. Zahra thôi đến văn phòng cách đây 1 tháng để làm ở nhà, khi Taliban tiến về Herat. Nhưng từ hôm 12/8, Taliban đã ngắt hết các đường dây điện thoại và internet của thành phố, khiến cô không thể làm việc được nữa.

Mắt cô ngấn nước khi nói về nguy cơ cô sẽ không thể quay lại làm việc nữa, em gái 12 tuổi của cô không còn cơ hội đến trường, anh trai cô không thể chơi đá bóng, và cô cũng không được tự do đánh guitar. Zahra nêu ra một số thành tựu mà phụ nữ Afghanistan có được trong 20 năm qua, sau khi Taliban bị lật đổ. Đó là việc các bé gái được đi học, phụ nữ được vào quốc hội, chính phủ và doanh nghiệp.

Marianne O’Grady, giám đốc tổ chức CARE International chi nhánh ở Kabul, cho biết phụ nữ Afghanistan đạt được những bước tiến rất đáng kể trong 2 thập kỷ qua, nhất là ở các vùng thành thị. Bà cho rằng mọi thứ sẽ khó quay lại như cũ, ngay cả khi Taliban lên nắm quyền.

Liệu cuộc sống dưới sự cai trị của Taliban có giống như trước đây hay không thì vẫn chưa rõ ràng. Các nhà quan sát cho rằng, nhóm này có thể sẽ ép buộc phụ nữ ở nhà, chấm dứt nền giáo dục hoà đồng giới tính và thiết lập một xã hội với luật Hồi giáo là trung tâm.

Nhưng Afghanistan là một xã hội dân sự đã phát triển trong hai thập kỷ qua, một xã hội mà trước đây chưa từng tồn tại. Phụ nữ đã đảm nhận các vị trí công không chỉ ở Kabul mà còn ở các thành phố nhỏ hơn. Điện thoại di động và phương tiện truyền thông xã hội là phổ biến. Các chuyên gia đặt câu hỏi liệu Taliban có thể điều hành một cộng đồng đã thay đổi như vậy hay không./.

Minh Tuệ (tổng hợp và bình luận)

Top