Liệu Mỹ và châu Âu có ngăn được Nga thao túng khí đốt vì mục đích chính trị

Chủ nhật, 31/10/2021| 8:13

Châu Âu từng trải qua các cuộc khủng hoảng khí đốt vào năm 2009 và 2014. Cả hai lần, Nga đều hạn chế nguồn cung khí đốt để gây áp lực chính trị với Ukraine, khiến các nền kinh tế châu Âu gặp rủi ro đáng kể.

Theo Ủy ban châu Âu (EC), năng lượng tại EU đến từ tự sản xuất và nhập khẩu từ bên thứ ba. Năm 2019, năng lượng tại EU gồm 5 nguồn chính: Các sản phẩm dầu mỏ (bao gồm dầu thô) 36%, khí đốt tự nhiên 22%, năng lượng tái tạo 15%, nhiên liệu hóa thạch rắn cùng với năng lượng hạt nhân – mỗi loại 13%. Ở mỗi nước lại có các loại năng lượng khác nhau được ưa chuộng. Cùng xét dữ liệu năm 2019, sản phẩm năng lượng chính được EU nhập khẩu là các sản phẩm dầu mỏ, chiếm hơn 60%, khí đốt 27% và nhiên liệu hóa thạch rắn 6%. Nga là nhà cung cấp chính của EU đối với cả ba sản phẩm này, chiếm khoảng 27% sản lượng dầu thô, 41% khí đốt tự nhiên, 47% nhiên liệu hóa thạch rắn chủ yếu là than nhập khẩu. Tỷ lệ phụ thuộc của năng lượng EU vào nhập khẩu trong khi đó ngày càng gia tăng, 61% năm 2019, nghĩa là hơn một nửa nhu cầu năng lượng của châu Âu đến từ nhập khẩu.

Liệu Mỹ và châu Âu có ngăn được Nga thao túng khí đốt vì mục đích chính trị

 Tổng thống Vladimir Putin khẳng định Nga có thể tăng nguồn cung khí đốt cho châu Âu ngay khi dự án Dòng chảy phương Bắc 2 được phê chuẩn. Ảnh: Reuters

Ba Lan đã trải qua 7 lần gián đoạn nguồn cung cấp khí đốt kể từ năm 2004. Gazprom – công ty năng lượng hàng đầu của Nga bị cáo buộc không sẵn sàng tuân thủ các quy tắc thị trường khí đốt của EU và thường lạm dụng vị trí thống trị của mình. Châu Âu hiện cũng đang trải qua cuộc khủng hoảng năng lượng do giá khí đốt tự nhiên giao ngay trong tháng trước tăng vọt lên mức gấp 5 lần so với cùng thời điểm năm ngoái. Một số nhà phân tích coi Nga như “kẻ tội đồ” trong cuộc khủng hoảng mới. Dù vậy, thị trường khan hiếm hiện nay lại là do nhiều nguyên nhân khác: việc giảm sản lượng khí đốt ở châu Âu, nhu cầu năng lượng ở châu Á tăng mạnh, nguồn dự trữ từ mùa đông 2020-2021 cạn kiệt và sản lượng các nguồn năng lượng tái sinh ở mức thấp. Trong những năm gần đây, các nhà nhập khẩu châu Âu đã kỳ vọng có thể khắc phục tình trạng thiếu hụt nguồn cung như hiện nay bằng cách tăng cường mua khí đốt hóa lỏng (LNG). Tuy nhiên, sự cắt giảm của các nhà sản xuất LNG bên ngoài châu Âu, trong đó có Mỹ đã khiến cho lựa chọn này nằm ngoài tầm với, ít nhất là ở thời điểm hiện tại.

Về phía Tổng thống Putin khẳng định Gazprom, tập đoàn năng lượng Nga, có thể cung cấp thêm 17,5 tỉ m3 khí đốt thông qua hệ thống ống dẫn của NS2. Theo báo The Financial Times, con số này tương đương 10% lượng khí đốt được Nga cung cấp cho châu Âu và Thổ Nhĩ Kỳ trong năm 2020, đồng nghĩa châu Âu sẽ được gia tăng nguồn cung đáng kể giữa lúc giá khí đốt liên tục thiếp lập kỷ lục trong khu vực. Tuy nhiên, điều này cũng có thể củng cố nghi vấn Nga cố tình "bóp" nguồn cung khí đốt để gây sức ép, buộc châu Âu phê chuẩn NS2. Mỹ cùng nhiều quốc gia Đông Âu khẳng định Nga muốn biến đường ống dẫn khí đốt 10 tỉ USD thành vũ khí địa chính trị để gia tăng sự phụ thuộc của Liên minh châu Âu (EU) vào Moscow. Tổng thống Putin khẳng định chính sách năng lượng EU đang được soạn thảo bởi "những người không phải là chuyên gia", những người "lừa dối cử tri". Ông chủ Điện Kremlin nhấn mạnh thế giới có thể tránh được các cuộc khủng hoảng tương tự nếu tập trung vào "những dự án cốt lõi" như NS2, thay vì tập trung vào mua bán trên thị trường giao ngay.

Liệu Mỹ và châu Âu có ngăn được Nga thao túng khí đốt vì mục đích chính trị

 Nga bị cáo buộc sử dụng nguồn cung khí đốt để gây sức ép, buộc châu Âu phê duyệt dự án Dòng chảy phương Bắc 2. Ảnh: Reuters

Cũng theo Tổng thống Putin, khủng hoảng khí đốt hiện tại xuất phát từ điều ông mô tả là những nỗ lực "thiển cận" của EU trong việc chuyển từ hợp đồng dài hạn sang thị trường giao ngay song song với nỗ lực gia tăng tỉ lệ sử dụng năng lượng tái tạo.  Tổng thống Putin khẳng định xu hướng này buộc các nhà sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Mỹ và Trung Đông cắt giảm nguồn cung ở thị trường châu Âu, dẫn đến tình trạng thâm hụt 70 tỉ m3 khí đốt mà đường ống NS2 với công suất dự kiến 55 tỉ m3 có thể hỗ trợ giải quyết. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay cũng cho thấy Nga sẵn sàng khai thác điểm yếu của khách hàng - như đã thấy trong các tranh chấp trước đây với Ukraine và Estonia. Gazprom, nhà sản xuất khí đốt tự nhiên lớn nhất của Nga, cho đến nay đã từ chối tăng nguồn cung đến châu Âu ngoài các hợp đồng dài hạn. Xa hơn nữa, Gazprom đã thông báo với Moldova rằng giá vận chuyển khí đốt trong tương lai sẽ phụ thuộc vào việc liệu quốc gia thuộc Liên Xô trước đây có gạt sang một bên hiệp định thương mại với Liên minh châu Âu (EU) hay không.

Cuộc khủng hoảng khí đốt hiện nay khiến các nước châu Âu - và cả người tiêu dùng – một lần nữa nhận ra những rủi ro và cái giá của việc phụ thuộc vào nguồn cung cấp khí đốt của Nga. Sự khan hiếm trên thị trường năng lượng hiện nay đang buộc các nước châu Âu phải xem xét lại kế hoạch chuyển hướng khỏi nguồn nhiên liệu hydrocacbon, vốn vẫn chưa giải quyết triệt để. Bên cạnh đó, việc giảm đầu tư vào sản xuất khí đốt tự nhiên của riêng EU có nguy cơ làm tăng sức mạnh thị trường cho nhà cung cấp lớn nhất lục địa này. Đây là điều các nhà lãnh đạo châu Âu không hài lòng nhất là khi họ nhận thấy rõ nó có thể dẫn tới đâu.

Theo Euronews vào 12/10, chưa có bằng chứng nào cho thấy Nga đã tăng lượng khí đốt cung cấp cho châu Âu từ sau phát biểu của ông Putin, hay thậm chí trước đó. Nga cho biết họ đã hoàn thành các hợp đồng dài hạn, nhưng giới chuyên gia vẫn đặt dấu hỏi tại sao nước này chưa tận dụng lợi thế giá cao để xuất khẩu nhiều hơn vào thị trường châu Âu. Theo Dennis Hesseling, người đứng đầu bộ phận cơ sở hạ tầng, khí đốt và bán lẻ tại Cơ quan Hợp tác các nhà quản lý năng lượng EU, nói với Euronews, thông thường, các nhà xuất khẩu khí đốt sẽ tăng nguồn cung để làm dịu giá. Ông nói: “Các bên thường phản ứng trước tín hiệu về giá. Trong quá khứ, Gazprom đã phản ứng với các cơ hội ở thị trường châu Âu. Bây giờ thì không, và chúng tôi không hiểu tại sao”.

Liệu Mỹ và châu Âu có ngăn được Nga thao túng khí đốt vì mục đích chính trị

Cố vấn an ninh quốc gia Mỹ Jake Sullivan. (Ảnh: New York Post)  

Là nhà sản xuất và xuất khẩu khí đốt lớn nhất thế giới, Nga chắc chắn sẽ được hưởng lợi từ giá tăng. Tuy nhiên cũng cần lưu ý rằng Gazprom, công ty độc quyền các đường ống xuất khẩu, không sử dụng giá thị trường cho hầu hết các hợp đồng: chỉ 15% hàng xuất khẩu của Nga được bán theo giá thị trường. Thay vào đó, theo Vasily Tanurkov, trưởng bộ phận tại cơ quan xếp hạng ACRA của Nga, hầu hết khí đốt đều nằm trong các hợp đồng kỳ hạn có các điều khoản rất khác nhau. Nên sự tăng giá hiện tại, nếu được khai thác, sẽ dần dần thể hiện trong 12 tháng tới.

Tổng thống Nga Putin khẳng định Nga là “nhà cung cấp đáng tin cậy” với châu Âu, “đã hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ” của mình, nhưng có thể sẽ cung cấp thêm khí đốt. Các nghị viện châu Âu hồi giữa tháng 9 đặt vấn đề quan ngại Nga giữ khí đốt để thúc đẩy Dòng chảy phương Bắc 2. Họ yêu cầu điều tra khả năng thị trường bị thao túng. Ủy viên năng lượng EU Kadri Simson trong phiên họp nghị viện hôm 13/10 nói: “Tôi biết một số ý kiến lo về khả năng thao túng trong thị trường năng lượng châu Âu, đó là những lo ngại rất quan trọng. Chúng tôi đang xem xét vấn đề, thông qua các khía cạnh cạnh tranh. Đánh giá ban đầu là Nga đã và đang hoàn thành các nghĩa vụ hợp đồng dài hạn, trong khi không cung cấp thêm khí đốt”.

Mới đây Tổng thống Mỹ Joe Biden, Thủ tướng Đức Angela Merkel thảo luận về các nỗ lực ngăn cản Nga thao túng dòng khí đốt tự nhiên với mục đích chính trị.Hãng Reuters dẫn thông báo của Nhà Trắng đưa tin Tổng thống Mỹ Joe Biden và Thủ tướng Đức Angela Merkel ngày 30-10 đã có cuộc hội đàm, trong đó thảo luận về các nỗ lực ngăn cản Nga thao túng dòng khí đốt tự nhiên với mục đích chính trị.

Liệu Mỹ và châu Âu có ngăn được Nga thao túng khí đốt vì mục đích chính trị

 Ông Biden, bà Merkel thảo luận ngăn Nga thao túng khí đốt vì mục đích chính trị. Ảnh: REUTERS

Theo Nhà Trắng, trong thời gian ở thủ đô Rome, Ý để tham dự hội nghị thượng đỉnh của các nhà lãnh đạo từ nhóm các nền kinh tế lớn (G20), ông Biden nhấn mạnh điều quan trọng là "phải đảm bảo rằng Nga không thể thao túng các dòng khí đốt tự nhiên cho các mục đích chính trị gây hại". Đồng thời, Nhà Trắng cho biết thêm rằng hai nhà lãnh đạo Mỹ, Đức đã thảo luận về tình hình ở Afghanistan.

Trước đó, dữ liệu từ một đơn vị vận hành đường ống của Đức hôm 30-10 cho thấy dòng khí đốt tự nhiên của Nga vào châu Âu đã dừng lại trong một phần của đường ống Yamal- châu Âu đưa khí đốt vào Đức qua Ba Lan. Dòng khí đốt xuất khẩu của Nga đang được theo dõi chặt chẽ, vào thời điểm giá khí đốt ở châu Âu đang tăng vọt trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu phục hồi sau đại dịch trong khi tồn kho vẫn ở mức thấp. Gazprom đã bị Cơ quan Năng lượng Quốc tế và một số nhà lập pháp châu Âu cáo buộc không làm nhiều hơn để tăng nguồn cung khí đốt tự nhiên cho châu Âu. 

Các nhà phân tích và quan chức cho biết, Nga đã và đang thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ theo hợp đồng đối với các khách hàng châu Âu, nhưng từ chối cung cấp nhiều hơn đáng kể khi cầu ngày càng vượt xa cung. Điều đó đã làm trầm trọng thêm một cuộc khủng hoảng năng lượng được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố, bao gồm sự gia tăng nhu cầu khi thế giới thoát khỏi đại dịch, dự trữ năng lượng từ cuối mùa đông 2020 ở mức thấp, nhu cầu cao hơn từ Trung Quốc và tốc độ gió thấp ở châu Âu khiến năng lượng tái tạo bị giảm sản lượng.

Điện Kremlin đã nắm bắt tình hình để đạt được lợi thế chiến thuật. Nhu cầu tăng cao mang đến cho Nga cơ hội khuyến khích các khách hàng châu Âu ký hợp đồng dài hạn với Gazprom thay vì mua bán ngắn hạn trên các sàn giao dịch. Đây cũng là cơ hội để thúc đẩy EU thực hiện các bước phê duyệt cuối cùng cho dự án Dòng chảy phương Bắc 2.

Những người ủng hộ Gazprom cho rằng công ty này không bắt buộc phải cung cấp khí đốt vượt quá những gì họ đã cam kết trong hợp đồng và các quan chức châu Âu phải tự chịu trách nhiệm nếu họ không lên kế hoạch đúng đắn./.

Minh Tuệ (tổng hợp và bình luận)

Top