Powered by Techcity

Bắc Then lên gặp mường trời

Người Tày Quảng Ninh có văn hóa đặc sắc là đón các bà then về làm nghi lễ then cầu bình an, cầu những điều tốt đẹp. Trong diễn xướng nghi lễ then cổ, lời then trực tiếp miêu tả đoàn quân then rầm rập mang lễ vật qua các bản mường trời để đến nơi cao nhất.

Cụ Mè trò chuyện về hát then với thế hệ kế tục.
Lão nghệ nhân Vi Thị Mè chia sẻ về hát then với ông Tô Đình Hiệu, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm TT-VH Bình Liêu. Ảnh do Trung tâm TT-VH Bình Liêu cung cấp.

Then tức là thiên nghĩa là trời, do đồng bào phát âm chệch đi mà thành then. Lời then diễn tả quãng đường đi gập ghềnh gian khổ, với vô vàn những hiểm nguy nhưng cũng vô cùng thi vị. Tiếng đàn tính như nâng lời ca bay bổng thêm, khiến người nghe như cũng đang hòa cùng từng bước đi của đoàn quân then với cờ xí, ngựa xe, lễ vật rợp trời… Xét về mặt nghi lễ, với tư cách là một hình thái sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, hát then chứa đựng những tín ngưỡng nguyên thủy và rất gần với diễn xướng hát văn chầu thánh của người Kinh. Trong đời sống văn hóa cộng đồng của đồng bào, then là khúc hát cầu an lành, may mắn mà còn gắn liền với sinh hoạt tín ngưỡng trong năm.

Bà then là người thuộc các làn điệu then (còn nói thuộc nhiều đường then), thậm chí một đường then dài đọc cả đêm không hết. Mỗi đường then gắn với một nghi lễ, nhưng thường có một số nghi lễ (đường then) tiêu biểu sau đây: Hát khoăn là nghi lễ chúc thọ người cao tuổi, giải hạn là nghi lễ thường được tổ chức vào tháng Giêng hằng năm, lảu then được coi là một “đại tiệc diễn xướng” thường được tổ chức từ tháng Chạp cho đến hết tháng Giêng. Làm lảu then để tỏ lòng thành kính của các then với Ngọc hoàng và những bậc tiền bối đã khuất. Đại lễ được tổ chức trong khoảng ba ngày, những người cùng làm then có chung sư phụ (được gọi là bạn tràng) sẽ cùng nhau diễn xướng. Khác với các lễ khác, lảu then có cả vũ đạo (múa then), nhạc điệu (đàn tính) cùng với lời ca có nhiều làn điệu khác nhau không gây nhàm chán.

Trong then nghi lễ, tùy hoàn cảnh có thể khác ở cách chuẩn bị lễ vật, hoặc cách thưa trình với các đấng cai quản (theo quy ước của người làm then) nhưng nội dung của lời then đều diễn tả con đường đưa binh mã đi. Có thể tóm tắt hành trình như sau: Trước tiên là mời các sư phụ đã khuất về nhập đoàn quân then, phù trợ cho việc làm lễ diễn ra được suôn sẻ. 

Đoàn quân then trên đường lên đài cao. Trong ảnh là một cuộc lảu then được cộng đồng dân tộc Tày ở Bình Liêu tổ chức.
Một cuộc lảu then được cộng đồng dân tộc Tày ở Bình Liêu tổ chức.

Tiếp đến là tiểu lễ dọn đường. Đường sá dọn xong xuôi thì đến việc tẩy uế các lễ vật cho thanh tịnh. Khẩn tàng là đoạn diễn xướng tả lại quá trình đoàn quân then mang lễ vật lên đường phân công nhiệm vụ các phu, quân lính, khiêng lễ vật, người bảo vệ, người làm thuyền bè, người chèo thuyền… Đoạn diễn tả đoàn quân then qua 36 bản mường trời gặp những người lười, người nghiện, người tham lam, người cáu gắt… Những thói hư tật xấu, những điều hay lẽ phải của con người dưới trần gian được cụ thể hóa ở mỗi bản trên mường trời bà then đều phải hoá giải. Điều này thể hiện tính nhân văn của then nghi lễ.

Đến mỗi cửa quan thì lại được dịp nghỉ ngơi. Lên đến cửa cao nhất, sau khi dâng lễ và cầu xin những điều tốt đẹp, đoàn quân then cưỡi mây gió về lại trần gian, kết thúc cuộc hành trình. Trong suốt hành trình, nhịp điệu của then sẽ thay đổi lúc điềm tĩnh, khoan thai, khi dồn dập, lúc vỗ về, khi vào cửa quan thì trang nghiêm, thành kính. Lời then vừa hiện thực, vừa lãng mạn lại có đàn tính và chùm xóc nhạc đệm rất cuốn hút.

Các nghệ nhân then Bế Thị Chau (bên phải) và nghệ nhân Trần Thị Lường tái hiện nghi thức cầu an Tại Ngày hội văn hoá dân tộc Tày huyện Ba Chẽ lần thứ nhất năm 2023.
Nghệ nhân then Bế Thị Chau (bên phải) và nghệ nhân Trần Thị Lường tái hiện nghi thức cầu an Tại Ngày hội văn hoá dân tộc Tày huyện Ba Chẽ lần thứ nhất năm 2023.

Theo lời của các nghệ nhân cao niên, người làm then phải là người có căn số, được tổ tiên của những dòng họ từng có người làm then lựa chọn. Nhiều bà then còn gặp phải những hoàn cảnh ngặt nghèo và họ đã vượt qua với tâm niệm tất cả khó khăn đều là tổ tiên thử thách người được lựa chọn để làm then. Ông Tô Đình Hiệu, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm TT-VH Bình Liêu, chia sẻ: Bà then làm nghi lễ đồng nghĩa với việc đã được trao một sứ mệnh cao cả là cứu giúp người đời. Khi có người đến cậy nhờ thì lập tức đến nhà thân chủ để hành lễ. Có những lễ then phải làm trọn trong một ngày hoặc trong một đêm. Người làm then phải luôn giữ mình trong sạch, kiêng khem nhiều thứ, không đến gần người hoặc súc vật sinh đẻ, không đến đám tang, không gánh phân chuồng, không bao giờ được phép ăn những thức ăn có liên quan đến thịt trâu, bò, chó mèo.

Người làm then chỉ là vì cái tâm họ lấy công tượng trưng, đôi khi chỉ là miếng thịt, con gà và vài đồng tiền lẻ. Gian nan là vậy, then nghi lễ trong cộng đồng người Tày vẫn khởi sắc. Có lẽ trong cuộc sống còn khó khăn về vật chất thì yếu tố tinh thần là sức mạnh để con người vươn đến những điều tốt đẹp. Với giá trị tinh thần to lớn, hát then đã được vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2013 và được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại điện của nhân loại vào năm 2019.



Nguồn

Cùng chủ đề

Diễn xướng Then và diễn xướng hầu Mẫu

Trong quá trình phát triển, hát then nghi lễ của người Tày Quảng Ninh và diễn xướng chầu văn hầu đồng có khá nhiều điểm tương đồng, tác động qua lại với nhau. Cả hát Then và chầu văn hầu Mẫu đều là loại hát thuộc về thờ cúng mà thờ cúng với bất cứ dân tộc nào cũng có rất sớm, theo vũ trụ quan vạn vật hữu linh. Theo lịch sử, người Tày cổ (Âu Việt) đã dung...

“Cây đại thụ” của then Quảng Ninh

Ở vào tuổi 113, Nghệ nhân Ưu tú Vi Thị Mè vẫn còn khá minh mẫn để chỉ bảo những giai điệu cơ bản cho con cháu làm then cổ nhằm bảo tồn, trao truyền và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Tày tỉnh Quảng Ninh. Theo hồ sơ lý lịch nghệ nhân, cụ Vi Thị Mè còn có tên khác là Hoàng Thị Mè, sinh năm 1911, thường trú tại thôn Nà Khau, xã Đồng Tâm, huyện...

Sân khấu hóa Then cổ để hấp dẫn du khách

Việc phát triển diễn xướng hát then của người Tày vào phục vụ du lịch là cần thiết nhằm tăng thêm sắc màu cho du lịch địa phương. Tuy nhiên, để khai thác hát then, đưa lên sân khấu hấp dẫn du khách thì cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng những mô hình để vận dụng sáng tạo và hiệu quả trong phát triển du lịch cộng đồng.  Trong then nghi lễ, tùy nghi lễ cụ thể sẽ có những...

Nhạc cụ độc đáo của then

Khi thực hành các nghi lễ, người làm then không thể thiếu được các nhạc cụ cơ bản là đàn tính, chùm xóc nhạc. Đó được coi là những vật thiêng của người hành nghề then và đều mang ý nghĩa biểu tượng nhất định.  Nói về vật dụng làm then, trước tiên phải kể đến tính tảu (đàn tính). Tính tảu làm bằng gỗ gắn vào vỏ quả bầu già làm hợp âm. Đây là vật gắn liền với những...

Đặc sắc Hội Soóng cọ năm 2024

Ngày 24/4, tại xã Húc Động, huyện Bình Liêu Hội Soóng cọ đã diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động đặc sắc và hấp dẫn. Hội Soóng cọ (hay còn gọi là hội tháng Ba) là ngày hội lớn nhất trong năm của người Sán Chỉ Quảng Ninh, thu hút đông đảo người dân và du khách trong và ngoài huyện đến tham gia. Soóng cọ có nghĩa là hát xướng, giao duyên, là diễn xướng dân gian nhằm...

Cùng tác giả

Ca khúc ‘APT’ gây sốt

Bài hát "'APT'' của ca sĩ Rosé (Blackpink) và Bruno Mars đạt 55 triệu lượt xem sau hai ngày ra mắt. Video ca nhạc được thực hiện ở studio có tông màu hồng, đen, kết hợp một số hiệu ứng vui nhộn. Trong MV, thành viên nhóm Blackpink và ca sĩ Bruno Mars hát, nhảy, chơi nhạc cụ như trống, guitar điện cùng nhau. Ở một cảnh, Rosé hôn lên má anh, cảnh tương tác khiến khán giả yêu thích. APT...

Hà Nội sẽ có nhiều khách sạn mới được quản lý bởi thương hiệu quốc tế

Ông Matthew Powell - Giám đốc Savills Hà Nội nhận định, thị trường khách sạn Thủ đô vẫn còn nhiều tiềm năng phục hồi ngắn hạn. Để đạt được mục tiêu này và tạo động lực cho sự hồi phục, từ tháng 10 đến cuối năm 2024 Sở Du lịch Hà Nội đã triển khai đa dạng các hoạt động nhằm thu hút du khách. Trong số đó, nổi bật là sự kiện Lễ hội Áo dài Du lịch Hà...

Trình Quốc hội đề án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam

Thay mặt Chính phủ, thừa ủy quyền Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải Nguyễn Văn Thắng vừa ký tờ trình kiến nghị Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam. Dự án hơn 1.540 km đi qua 20 tỉnh thành Theo Chính phủ, dự án đầu tư xây dựng đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam có...

Khai mạc trọng thể Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV

Sáng 21/10, thực hiện quy định của Hiến pháp và Luật Tổ chức Quốc hội, Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV đã khai mạc trọng thể tại Nhà Quốc hội, Thủ đô Hà Nội. Kỳ họp sẽ xem xét, quyết định nhiều nội dung quan trọng trong công tác lập pháp, giám sát tối cao và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Dự phiên khai mạc có các đồng chí: Tổng Bí thư, Chủ...

Mục tiêu thu hút 39-40 tỷ USD vốn FDI

Gần 25 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) cam kết vào Việt Nam từ đầu năm đến nay, trong đó có khoảng 14 tỷ USD được giải ngân, cho thấy những tín hiệu lạc quan về triển vọng phục hồi của dòng vốn ngoại, góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Cấu trúc vốn FDI đầu tư vào sản xuất có sự chuyển dịch tích cực với xu hướng gia tăng của...

Cùng chuyên mục

Ca khúc ‘APT’ gây sốt

Bài hát "'APT'' của ca sĩ Rosé (Blackpink) và Bruno Mars đạt 55 triệu lượt xem sau hai ngày ra mắt. Video ca nhạc được thực hiện ở studio có tông màu hồng, đen, kết hợp một số hiệu ứng vui nhộn. Trong MV, thành viên nhóm Blackpink và ca sĩ Bruno Mars hát, nhảy, chơi nhạc cụ như trống, guitar điện cùng nhau. Ở một cảnh, Rosé hôn lên má anh, cảnh tương tác khiến khán giả yêu thích. APT...

Phương Mỹ Chi diễn Vũ trụ cò bay, hơn 8.000 khán giả dầm mưa đến phút cuối

Phương Mỹ Chi quỳ gối xuống sân khấu, cảm ơn khán giả đã đội mưa xem cô trình diễn đến phút cuối trong tour diễn Vũ trụ cò bay. Sau hai lần lỡ hẹn ở Hà Nội và Đà Nẵng do ảnh hưởng của bão số 3 (Yagi), School tour 2024 của Phương Mỹ Chi diễn ra tại Trường đại học Sư phạm kỹ thuật TP.HCM vào tối 20-10. Như vậy, chuỗi những đêm nhạc của Phương Mỹ Chi chỉ diễn...

Ngọc Anh bị loại, khán giả nói Our song dàn xếp kết quả lộ liễu

Ngay lúc Our song - Bài hát của chúng ta tập 8 công bố kết quả ca sĩ Ngọc Anh và Phan Duy Anh phải nói lời chia tay chương trình, nhiều khán giả nói ‘dàn xếp kết quả lộ liễu quá’. Tập 8 Our song - Bài hát của chúng ta lên sóng VTV3 tối 20-10. Ở tập này, hai liên minh A1 (Thu Minh, Vũ Thảo My, Ogenus, Lương Bích Hữu) và liên minh B2 (Lâm Bảo Ngọc,...

Phim có Thu Trang, Kiều Minh Tuấn thu hơn 34 tỷ đồng

Phim Việt "Cô dâu hào môn" - có Thu Trang, Kiều Minh Tuấn - vượt qua nhiều phim ngoại để chiếm lĩnh bảng xếp hạng doanh thu. Trong khi đó, "Domino: Lối thoát cuối cùng" chưa thoát được cảnh ế ẩm, không thể thu hút khán giả và có nguy cơ phải rút khỏi rạp sớm. Tuần trước, phim Việt Domino: Lối thoát cuối cùngthất bại nặng nề tại phòng vé, không lọt nổi vào top 10 của Box Office...

Trọng thể lễ kỷ niệm 110 năm Ngày sinh đồng chí Lý Tự Trọng

Khí phách hiên ngang, sự hy sinh anh dũng của đồng chí Lý Tự Trọng là biểu tượng cao đẹp của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, hiệu triệu các thế hệ thanh niên Việt Nam đứng lên đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Tối 20/10, tỉnh Hà Tĩnh phối hợp với Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh long trọng tổ chức lễ kỷ niệm 110 năm Ngày sinh đồng chí Lý Tự Trọng –...

Jennie (Blackpink) trở lại vị trí Top 1 danh tiếng

Nhờ màn tái xuất bùng nổ với “Mantra", Jennie (Blackpink) quay trở lại vị trí Top 1 bảng xếp hạng danh tiếng nữ thần tượng Kpop sau 9 tháng. Viện Nghiên cứu Kinh doanh Hàn Quốc vừa công bố bảng xếp hạng danh tiếng thương hiệu tháng 10 của các thành viên nhóm nhạc nữ Kpop. Bảng xếp hạng được xác định thông qua phân tích mức độ tham gia của người tiêu dùng, phạm vi phủ sóng truyền thông và...

Chung kết Anh trai: Công bố 17 người chiến thắng, ai bị loại thì nhận giải an ủi

Chung kết Anh trai vượt ngàn chông gai khép lại với cái kết không gây bất ngờ. Tuấn Hưng tuy mất suất debut ở gia tộc toàn năng nhưng vẫn có giải "an ủi". 17 suất chiến thắng và 10 giải phụ là cái kết "huề cả làng", khép lại những tranh cãi về điểm số tại show Anh trai. Chung kết show Anh trai vượt ngàn chông gai diễn ra tối 19/10. Sau nhiều tuần gây bàn tán trên...

Diva Hồng Nhung ‘chắt lọc’ tình yêu Hà Nội bằng loạt sản phẩm âm nhạc mới

Ca sỹ Hồng Nhung và êkip thực hiện các sản phẩm âm nhạc như một món quà của người con Hà Nội nhỏ bé nhưng ôm ấp một tình yêu to lớn với mảnh đất này. Một loạt dự án âm nhạc gồm liveshow, đĩa than và ca khúc về Hà Nội sẽ được diva Hồng Nhung ra mắt công chúng để thể hiện tình yêu với mảnh đất nơi chị sinh ra và lớn lên. Trong buổi gặp gỡ báo...

Rosé (BlackPink) gây sốt, được khen ăn đứt Lisa và Jennie

Cư dân mạng đánh giá cao sản phẩm âm nhạc mới của Rosé kết hợp Bruno Mars. Nhiều ý kiến cho rằng xét về khía cạnh âm nhạc, giọng ca chính BlackPink hơn hẳn Lisa và Jennie. Ngày 18/10, Rosé tung video âm nhạc của đĩa đơn mới APT trên kênh YouTube chính thức. Đây là ca khúc đầu tiên của giọng ca chính BlackPink với tư cách nghệ sĩ solo sau khi rời YG Entertainment và gia nhập The...

Màn đối đầu chưa từng có trong lịch sử showbiz Việt

Vào cuối tuần này, showbiz Việt "bùng nổ" khi chứng kiến hai concert "Anh trai vượt ngàn chông gai" và "Anh trai say hi" đối đầu. Cả hai đêm nhạc đều tổ chức cùng ngày, cùng thành phố, dự kiến hút hàng chục nghìn khán giả tham dự. 63 nam nghệ sĩ show Anh trai vượt ngàn chông gai (ATVNCG) và Anh trai say hi (ATSH) cùng vẽ nên những bức tranh đa màu sắc cho giới giải trí,...

Tin nổi bật

Tin mới nhất