Vì sao Châu Phi nên lo lắng trước các căng thẳng leo thang ở Biển Đông

Thứ Hai, 29/11/2021| 12:52

Với nhiều nước châu Phi, căng thẳng và bất ổn ở Đông Á có thể không thiết thân lắm, nhưng các tác động tiêu cực tiềm tàng của chúng đối với các tham vọng phát triển Châu Phi là có thật.

Năm 2021 đã chứng kiến căng thẳng địa chính trị và địa kinh tế gia tăng ở nhiều nơi trên thế giới và rõ rệt và chính xác hơn cả ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Đối đầu gia tăng giữa Mỹ và Trung Quốc cùng với các nước khác trong và ngoài khu vực này dẫn với một nhận định rằng Châu Á đã và đang trở thành nơi có thể dẫn tới một cuộc đụng độ tiềm tàng giữa các siêu cường.Với các nước Châu Phi, các căng thẳng và bất ổn ấy có thể khá xa vời về mặt địa lý, nhưng các tác động tiêu cực tiềm tàng đến sự phát triển của Châu Phi là có thật.

Căng thẳng gia tăng

Căng thẳng địa chính trị ở Châu Á đã tồn tại nhiều năm, tại đây các siêu cường và các cường quốc cọ xát ở nhiều vấn đề quan trọng và đang trở nên ngày một đối đầu, thù địch nhau hơn. Tranh chấp lãnh thổ ở Biển Đông và Biển Hoa Đông có nhiều khả năng kích hoạt các cuộc xung đột vũ trang giữa các cường quốc thế giới. Hầu hết các nhà phân tích đều xác định đối thủ chính trong chuyện này là Trung Quốc, với nguồn lực vật chất ngày càng tăng dẫn tới tham vọng toàn cầu ngày càng lớn. Bắc Kinh yêu sách đối với 80% diện tích Biển Đông, tuyên bố Đài Loan là một phần lãnh thổ vốn có không thể chuyển nhượng của Trung Quốc vvafthu về một mối trước năm 2049.

Vì sao Châu Phi nên lo lắng trước các căng thẳng leo thang ở Biển Đông

Trung Quốc không chỉ dung lời nói mà còn sử dụng năng lực quân sự và sức mạnh kinh tế của mình để thay đổi hiện trạng trong khu vực, chủ yếu bằng cưỡng ép. Bắc Kinh đã xây dựng các đảo quân sự nhân tạo ở Biển Đông, xâm phạm vùng đặc quyền kinh tế của các quốc gia láng giềng nhỏ bé, phớt lờ phán quyết của Tòa trọng tài năm 2016 và trong nhiều trường hợp đe dọa sử dụng quân sự chống lại Đài Loan.

Trong khi Trung Quốc luôn khẳng định tôn trọng quan hệ hòa bình với các nước láng giềng, nước này vẫn là một đại cường quốc tuân theo cách hành xử theo câu nói của Thuycidide “kẻ mạnh làm những gì có thể và kẻ yếu phải làm những gì bắt buộc”. Năm 2010, cựu Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Dương Khiết Trì đã nhắc lại câu nói trên của Thuycidide bằng tuyên bố “Trung Quốc là một nước lớn, các nước khác thì nhỏ, đây là một thực thế” để đáp lại các phàn nàn về hoạt động của Trung Quốc ở Biển Đông.

Các hành động hiếu chiến của Trung Quốc đã sớm mang lại hậu quả. Theo thuyết cân bằng quyền lực, các hành động của Trung Quốc đã khơi mào cho các hành động phản công của các cường quốc khu vực và quốc tế. Liên minh Bộ tứ đã được thành lập năm 2017, còn các cường quốc quân sự khác như Anh, Pháp, Đức cũng đã triển khai các lực lượng quân sự đến khu vực. Nhật Bản và Mỹ đã củng cố quan hệ đồng minh, trong khi đó Mỹ, Anh và Úc mới đây cũng đã ký một thỏa thuận về tàu ngầm hạt nhân. Các nước quanh khu vực cũng đang tìm cách củng cố năng lực quốc phòng, dẫn tới khả năng một tình thế lưỡng nan về an ninh và nguy cơ nổ ra các xung đột giữa các nước.

Quan hệ giữa 2 eo biển Đài Loan nhiều khả năng dẫn tới xung đột giữa các cường quốc nhất. Các hành động đe dọa ngày một gia tăng Trung Quốc thực hiện đối với Đài Loan dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình đã lên tới đỉnh cao kỷ lục vào năm 2021, từ chỗ chỉ đe dọa bằng lời nói của các quan chức và truyền thông Trung quốc đến việc Không quân Trung quốc xâm nhập sâu và nhiều lần vào Vùng Nhận dạng Phòng không của Đài Loan (ADIZ). Đã có những dự đoán rằng chẳng sớm thì muộn Trung Quốc sẽ tấn công Đài Loan do tốc độ hiện đại hóa quân sự nhanh chóng của nước này. Bộ trưởng Quốc phòng Đài Loan Chiu Kuo-cheng dự đoán Trung Quốc sẽ sẵn sàng phát động một cuộc tấn công toàn diện vào Đài Loan khoảng năm 2025.

Để đối đầu với xu thế này, một số quốc gia đã cam kết hỗ trợ Đài Loan, đáng lưu ý hơn cả là Mỹ và Nhật Bản, do tính toán rằng việc Nhật Bản can dự vào sẽ khiến Trung Quốc tiến hành các hành động quân sự chống lại Nhật Bản. Xung đột giữa hai bờ eo biển Đài Loan có thể cũng kéo theo sự tham gia của các nhân tố khác như NATO và nhiều khả năng là Nga.

Một cuộc xung đột như vậy sẽ vượt quá các được mất về quân sự. Một báo cáo của Viện nghiên cứu chính sách RAND cho rằng “Những người toan tính gây chiến lo lắng chủ yếu về cách giành lợi thế quân sự, chứ không phải cách tránh tổn thất về kinh tế và chính trị. Tuy nhiên các hậu quả của chiến tranh có thể vượt quá được mất về quân sự: Kinh tế thế giới sẽ bị rung chuyển, trật tự quốc tế, như vốn có sẽ bị phá vỡ”. Trong một thế giới toàn cầu hóa, xung đột ở Châu Á sẽ tác động đến các nên kinh tế ở Châu Á và là thảm họa đối với kinh tế toàn cầu nói chung. Lý do là Châu Á đã trở thành trung tâm của các vận động và tăng trưởng kinh tế thế giới, chiếm tới hơn 50% GDP và 40% tiêu dùng đến năm 2040.

Các nước Châu Phi đóng vai trò gì?

Với các nước Châu Phi, các cuộc xung đột như vật không có khả năng lan ra tới Châu Phi, nhưng tác động về kinh tế xã hội là rất lớn vì 2 lý do sau: Một là, Châu Á là một nguồn thương mại, đầu tư, viện trợ, phát triển và tăng trưởng quan trọng cho nhiều nền kinh tế Châu Phi. Hai là, các nền kinh tế Châu Phi vốn vô cùng dễ tổn thương trước các đứt gẫy bên ngoài của nền kinh tế toàn cầu, nhất là các nước phụ thuộc vào các nguồn lực nước ngoài.

Theo số liệu của tổ chức Giải pháp thương mại hội nhập thế giới WITS năm 2019, Đông Á và Thái Bình Dương chiếm 28,14% nhập khẩu và 19,8% xuất khẩu của các nước tiểu vùng Sahara Châu Phi, đứng thứ 2 sau Châu Âu và Trung Á. Về đầu tư, Châu Á tăng từ 5% năm 2002 lên 23% năm 2018 trong tổng đầu tư vào Châu Phi, đứng thứ hai sau Châu Âu. Đối với các quốc gia châu Phi, những cuộc xung đột như vậy khó có thể đến được đất châu Phi, nhưng tác động kinh tế xã hội nhất định sẽ sâu sắc vì hai lý do. Thứ nhất, châu Á đóng vai trò là nguồn thương mại, đầu tư, viện trợ, phát triển và tăng trưởng quan trọng cho nhiều nền kinh tế châu Phi, và thứ hai, các nền kinh tế châu Phi rất dễ bị tổn thương trước những gián đoạn bên ngoài trong nền kinh tế toàn cầu. Như Viện Kinh tế thế giới KIEL cảnh báo, quan hệ kinh tế của Châu Phi với Châu Á rất quan trọng đối với sự đa dạng hóa kinh tế và nâng thứ bậc của Châu Phi trong chuỗi giá trị toàn cầu. Vì vậy, việc đứt gãy quan hệ với Châu Á sẽ tác động tiêu cực đến Châu Phi.

Tăng trưởng của các nước Châu Phi hiện chủ yếyeuedo các yếu tố ngoại sinh dẫn dắt vì thế họ càng dễ bị tổn thương hơn trước các điều kiện kinh tế chính trị không thuận lợi ở bên ngoài. Một báo cáo của Ngân hàng Phát triển Châu Phi AfDB cho thấy 2/3 các nền kinh tế Châu Phi có độ dễ bị tổn thương cao trước các cú sốc bên ngoài. Cuộc khủng hoảng năm 2008-2009, đại dịch COVID càng làm lộ rõ các tác động tiêu cực mà sự đứt gãy của kinh tế toàn cầu có thể gây ra cho các nền kinh tế Châu Phi. Lấy dịch COVID làm ví dụ, Báo cáo của Tổ chức Phát triển Liên hợp quốc UNDP cho rằng đối với các nước Châu Phi, “về dài hạn, cú sốc COVID-19 sẽ là biến số nhân lên nhiều lần các thách thức phát triển mà các nước này đối mặt từ trước dịch”, với tác động kinh tế dự tính sẽ còn kéo dài tới tận năm 2040, 2050. Sự kết hợp giữa COVID-19 và bất ổn ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương khiến nhiều nền kinh tế Châu Phi lo lắng.

Các hậu quả kinh tế tiêu cực như vậy cũng sẽ đe dọa sự ổn định chính trị và xã hội ở nhiều nước châu Phi. Đây là kết quả của việc nhiều quốc gia châu Phi thiếu các nguồn lực cần thiết để khởi động sự phục hồi kinh tế. Ahunna Eziakonwa, giám đốc Văn phòng khu vực châu Phi của UNDP, cho rằng về mặt phục hồi, châu Phi “đang gặp bất lợi lớn. Nhiều quốc gia châu Phi vẫn đang nỗ lực đạt tới mức cơ bản chính, xóa đói, giảm nghèo, cung cấp các dịch vụ giáo dục và y tế cơ bản. Bây giờ chi tiêu và đầu tư đang cạn kiệt, và điều đó chuyển thành khốn cùng và túng quẫn ”.

Thông qua Chương trình nghị sự 2063, châu Phi đặt mục tiêu tăng trưởng, phát triển đồng đều và bền vững, quản trị tốt, dân chủ và nhân quyền, đồng thời trở thành một bên mạnh mẽ và có ảnh hưởng trong hệ thống quốc tế. Để đạt được những mục tiêu này không chỉ đòi hỏi cải cách nội bộ mà còn đòi hỏi hòa bình và ổn định toàn cầu.

Với các nước châu Phi, đây là lý do để sử dụng tiếng nói của họ trên các diễn đàn quốc tế thúc đẩy cho hòa bình và ổn định ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Là một bên “trung lập” có lợi ích liên quan đến châu Á, các quốc gia châu Phi, thông qua Liên minh châu Phi (AU), nên công khai khuyến khích giảm leo thang căng thẳng ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đây sẽ không được coi là sự lựa chọn bên mà là lời kêu gọi các bên liên quan không mạo hiểm hòa bình và ổn định toàn cầu để theo đuổi những lợi ích hẹp hòi, trong đó sẽ không có người chiến thắng cuối cùng.

Tuy nhiên, không có nhiều động thái về lập trường của Châu Phi đố với vấn đề này. Có 3 lý do có thể giải thích cho sự im lặng này. Một là, Châu Phi có lịch sử không liên kết từ thời Chiến tranh Lạnh và việc từ chối lên tiếng có thể là kết quả của mong muốn giữ thái độ trung lập trong cạnh tranh giữa 2 siêu cường Mỹ - Trung hiện nay. Hai là, bản thân Châu Phi hiện cũng có nhiều vấn đề hòa bình và ổn định nội tại cần giải quyết.

Theo Chỉ số Hòa bình toàn cầu năm 2021, đối với chỉ số cảm nhận về hòa bình, số nước châu Phi bi quan (22) nhiều hơn số nước lạc quan (21 nước). Cùng với đó, theo Chỉ số khủng bố toàn cầu 2020, 7/10 nước tăng đáng kể về khủng bố năm 2020 thuộc khu vực tiểu Sahara. Cuối cùng, hiện trong số các nước Châu Phi chỉ có vương quốc Eswatini công nhận Đài Loan là một quốc gia độc lập, theo chính sách “Một Trung Quốc”. Do đó, có cảm giác rằng các mối quan hệ ở eo biển Đài Loan và ở Biển Đông không liên quan gì đến Châu Phi, dù thực sự điều này rất không đúng sự thật./.

 

 

Top