Chuyện gì đã xảy ra sau phán quyết Biển Đông?

Thứ Ba, 13/7/2021| 13:52

Năm năm qua, thắng lợi pháp lý quan trọng về Biển Đông đã gần như bị phí hoài. Nhưng vẫn chưa muộn để tập hợp ủng hộ.

Ngày này năm năm trước, Tòa trọng tài thường trực quốc tế tại La Hay đã ra một phán quyết mang tính lịch sử bác bỏ yêu sách của Bắc Kinh đối với phần lớn Biển Đông. Phán quyết của Tòa ngày 12/7/2016 nêu rõ không có bằng chứng chứng minh Trung Quốc thực hiện quyền lịch sử đối với tuyến đường biển huyết mạch này. Thắng lợi này lúc đầu được kỳ vọng sẽ xúc tác sự phản kháng mạnh mẽ hơn chống lại các hành động của Trung Quốc ở Biển Đông, nhưng rút cuộc 5 năm qua lại chỉ như một chiến thắng về mặt tinh thần cho Philipin.

Chuyện gì đã xảy ra sau phán quyết Biển Đông?

Ảnh minh họa: Rappler

Thực tế là phán quyết có tác động rất nhỏ đến hành vi của Trung Quốc thời gian qua khi nước này duy trì không hề suy giảm việc cải tạo đảo và quan sự hóa trên biển đồng thời thường xuyên điều các tàu xâm phạm vùng biển Philipin – bên nguyên trong vụ kiện - và các nước ven biển khác.Bất chấp những căng thẳng gần đây giữa Bắc Kinh và Manila, khó hiểu là nhiều trường hợp chính quyền Philipin tỏ ra miễn cưỡng khi áp dụng phán quyết này. Có thể giải thích là do họ tin tưởng rằng quan hệ tốt đẹp với Trung Quốc sẽ mang lại lợi ích về kinh tế còn đối đầu sẽ phải lãnh hậu quả. Cách tiếp này đã nhận về chỉ trích từ cả trong nước lẫn quốc tế khi mà nhiều tỉ đô la đầu tư vẫn chỉ là lời hứa suông.

Vấn đề này chắc chắn sẽ là một các nội dung vận động tranh cử của các ứng cử viên khi mà cuộc bầu của Tổng thống Philipin sẽ diễn ra trong năm 2022 tới đây. Chính sách bất nhất, tuyên bố mâu thuẫn và các hành động thiếu mạch lạc là những tính từ miêu tả về chính sách của Tổng thống Duterte đối với Trung Quốc nói riêng và chinh sách đối ngoại nói chung.

Sau nhiều năm bỏ phí phán quyết, ông Duterte đã phát biểu trước Đại hội đồng Liên hợp quốc hồi năm ngoái rằng nó (phán quyết) “hiện là một phần của luật pháp quốc tế, nằm ngoài sự thỏa hiệp và nằm ngoài tầm với để không chính phủ nào có thể pha loãng, giảm bớt hoặc từ bỏ”. Nhưng cái có vẻ như sự thay đổi này chỉ tồn tại trong thời gian ngắn. Hồi tháng 5, ông này đã quay trở lại lập trường trước đó của mình, đe dọa sẽ ném phán quyết "vào sọt rác".

Chuyện gì đã xảy ra sau phán quyết Biển Đông?

Tổng thống Philippines Duterte phát biểu tại kỳ họp thứ 75 Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, ngày 23/9. Ảnh: AP.

Một tuyên bố mạnh mẽ hơn về tầm quan trọng của phán quyết đã đến từ các quan chức khác, đáng chú ý nhất là Bộ trưởng Ngoại giao Teodoro Locsin, người đã nói vào tháng 6: “Chúng tôi kiên quyết bác bỏ các nỗ lực phá hoại nó; nay, thậm chí xóa nó khỏi luật pháp, lịch sử và ký ức tập thể của chúng tôi. ” Người Philippines cũng tỏ ra ủng hộ lập trường quyết đoán hơn đối với tuyên bố chủ quyền của nước này ở Biển Đông, theo một cuộc thăm dò vào tháng 7 năm 2020 do Reuters đưa tin.

Khi Philippines chuẩn bị cho các cuộc thăm dò bầu cử tổng thống vào năm 2022, vấn đề này chắc chắn sẽ xuất hiện trong các luận điệu vận động tranh cử ngay cả khi nó chỉ là một vấn đề lớn về chính trị. Thượng nghị sĩ (võ sĩ quyền anh) Manny Pacquiao và Phó Tổng thống Leni Robredo - một ứng cử viên có thể cho vị trí hàng đầu - đều cáo buộc ông Duterte cúi đầu trước Trung Quốc.

Từ quan điểm của Bắc Kinh, mục tiêu làm chệch hướng sự chú ý của quốc tế khỏi phán quyết đã cơ bản thành công. Chắc chắn, phán quyết đã giáng một đòn nặng nề vào tính hợp pháp của các tuyên bố chủ quyền rộng lớn của Trung Quốc ở Biển Đông, đồng thời tạo tiền lệ cho các bên tranh chấp khác như Việt Nam và Malaysia.Nhưng việc Philippines xử lý phán quyết trên thực tế có thể tác động ít nhiều đến  các nước có ý định đối đầu với Bắc Kinh trên mặt trận pháp lý.

Chuyện gì đã xảy ra sau phán quyết Biển Đông?

Khu vực Biển Đông. Đồ họa: CSIS.

Đối với Trung Quốc, thực tế này càng củng cố tư tưởng rằng nước này có thể phớt lờ luật pháp quốc tế một khi không phù hợp với lợi ích của Trung Quốc. Tuy nhiên, Trung Quốc đã và đang rất thận trọng không để bị xem là quốc gia bất hảo trong một trật tự quốc tế dựa trên luật lệ hiện nay, vì thế họ cũng luôn tìm cách viện dẫn cách giải thích khác nhau về luật quốc tế để bào chữa cho mình. Thông qua các phát ngôn, bình luận trên truyền thông nhà nước, ra sách trắng và một chiến dịch PR hiệu quả, Trung Quốc tìm cách làm mất uy tín phán quyết của tòa, gán cho phán quyết tội danh làm công cụ chính trị để phủ nhận các quyền “hợp pháp” của Trung Quốc ở Biển Đông.

Ví dụ, năm 2020, một viện nghiên cứu Trung Quốc và một công ty luật quốc tế công bố báo cáo “Phê bình pháp lý” dài 200 trang tuyên bố rằng tòa án “không đủ thẩm quyền để xác định hiệu lực hợp pháp của đường chín đoạn của Trung Quốc và các quyền lịch sử liên quan”.

Trung Quốc cũng tìm cách xoa dịu những lời chỉ trích bằng cách chống lại "tiêu chuẩn kép" và những gì họ coi là áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế một cách có chọn lọc. Sau khi tuyên bố rằng Đảng Cộng sản sẽ kiên quyết bảo vệ chủ quyền của Trung Quốc, Chủ tịch Tập Cận Bình có vẻ sẽ không lùi bước và thực hiện cách tiếp cận mềm hơn đối với vấn đề Biển Đông.

Chuyện gì đã xảy ra sau phán quyết Biển Đông?

Hoạt động đánh bắt của ngư dân Philippines bị cản trở 5 năm sau phán quyết của Toà PCA - Ảnh: Reuters 

Các học giả lập luận rằng Philippines không thể làm gì nhiều để buộc Trung Quốc tuân thủ phán quyết. Điều đó có thể đúng, nhưng nếu làm chắc chắn sẽ khiến Trung Quốc phải tăng chi phí cho sự không tuân thủ dù có vẫn trong khả năng chi trả của Trung Quốc, nhất là trong bối cảnh Trung Quốc đang phải nhận rất nhiều chỉ trích của quốc tế quanh các vấn đề Tân Cương và Hồng Công. Nhưng câu chuyện phải được đóng khung bằng ngôn ngữ giàu cảm xúc hơn bằng cách nêu bật hoàn cảnh của những ngư dân Philippines, những người đã mất kế sinh nhai thay vì sử dụng thuật ngữ, luận điểm pháp lý của luật biển.

Hơn nữa, việc duy trì áp lực diễn ngôn bằng cách liên tục viện dẫn phán quyết và đặt Trung Quốc vào liên tục bác bỏ phán quyết cũng à cách để làm tôn nổi thực tế Trung Quốc đang làm ngược lại với cái mà họ tự nhận là một nhân tố nhân văn, có trách nhiệm trong hệ thống quốc tế.

Manila có thể lựa chọn một hướng nữa đó là yêu cầu nội dung phán quyết phải được tích hợp vào Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông COC mà Trung Quốc đang thúc đẩy sớm kết thúc đàm phán. Do nội bộ ASEAN còn có nhiều vấn đề chưa đạt được đồng thuận, Philipin cần tăng cường phối hợp với Việt Nam, Malaysia và Indonesia – các bên có thể vận dụng phán quyết củng cố tuyên bố chủ quyền trên Biển Đông.

Nâng cao nhận thức về phán quyết và tác động pháp lý của nó tại Philipin sẽ giúp các lãnh đạo tương lai của nước ngày khỏi bỏ phí phán quyết. Chí ít là, Philipin sẽ không bỏ quên chiến thắng họ hao tâm tổn trí mà có được này và ngăn chặn phần nào nỗ lực bác bỏ phán quyết từ phía Trung Quốc./.

Thu Hường dịch

Top