tìm kiếm

Trang nhất > Thế giới ngày nay

Thứ Hai, 14/10/2019 | 07:53:13 GMT+7
Thế giới tuần qua

Một cuộc chiến Mỹ - Iran sẽ là kịch bản tồi tệ nhất của mọi cuộc xung đột ở Trung Đông, vì thế nước Mỹ cần làm gì để hoá giải căng thẳng và bế tắc với Tehran.

21/07/2019 13:35:00

Một cuộc chiến Mỹ - Iran sẽ là kịch bản tồi tệ nhất của mọi cuộc xung đột ở Trung Đông, vì thế nước Mỹ cần làm gì để hoá giải căng thẳng và bế tắc với Tehran.

 

Thế giới tuần qua - 1

Máy bay do thám Mỹ bị Iran bắn rơi hôm 20/6.

16 năm trước, Chính quyền Tổng thống George W. Bush đã nguỵ tạo thông tin tình báo để “hù doạ” công chúng Mỹ khiến họ ủng hộ một cuộc chiến chống Iraq. Những đám mây hình nấm mà Cố vấn An ninh quốc gia Condoleezza Rice khi đó cảnh báo đã không xảy ra, nhưng cuộc xâm lược mà phe diều hâu và bảo thủ chờ đợi từ lâu đã được tiến hành.

Nhưng sau khi Tổng thống Saddam Hussein bị lật đổ, những người Iraq “được giải phóng” đã từ chối các kế hoạch của Mỹ về thành lập một nhà nước bù nhìn của Washington bên bờ sông Euphrates và hậu quả là đã dẫn đến một thảm hoạ địa chính trị và nhân đạo, tiếp tục gây chấn động Trung Đông. Hàng ngàn người Mỹ tử vong, hàng trăm ngàn người Iraq thiệt mạng và hàng triệu dân thường phải di dời. Đã xảy ra những cuộc xung đột giáo phái, phá hủy cộng đồng Kitô giáo lịch sử, dẫn đến sự ra đời của khủng bố Al Qaeda ở Iraq, rồi sự hình thành nhóm Nhà nước Hồi giáo cực kỳ nguy hiểm.

Chiến thuật áp lực tối đa

Lúc này chính quyền Trump dường như cũng đang đứng trước con đường mòn đó. Tổng thống đã Trump đã “xé bỏ” thỏa thuận hạt nhân với Tehran và tuyên bố chiến tranh kinh tế đối với nước này cũng như bất cứ ai giao dịch với Iran. Ông đang thúc đẩy nước Mỹ tiến tới chiến tranh ngay cả khi khăng khăng rằng muốn hòa bình.

Đương nhiên, chính quyền Mỹ đổ lỗi cho Iran vì đã không chấp nhận lời đề nghị đàm phán được cho là hào phóng của họ. Tuy nhiên, về phần mình Tehran không có lý do để tin rằng Washington nghiêm túc.

Thế giới tuần qua - 2

Hệ thống phòng không Khordad 3 của Iran. Ảnh: AP

Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo gần đây đã đề xuất các cuộc đàm phán mà không cần điều kiện tiên quyết, ngoài việc Iran cần phải hành xử như một “quốc gia bình thường” và chấp nhận nhiều yêu cầu bất khả thi của Washington trước khi ngồi vào bàn đàm phán. Nói cách khác, Iran cần đầu hàng trướ, Mỹ sẽ không đàm phán trong những trường hợp khác. Nhưng tại sao Iran sẽ phải làm như vậy?

Năm ngoái, Tổng thống Trump đã rút Mỹ khỏi Thoả thuận hạt nhân 2015 và tuyên bố chiến tranh kinh tế. Sau đó, ông tuyên bố Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, một tổ chức quân sự tinh nhuệ của Iran, là tổ chức khủng bố.

Tổng thống Mỹ tuyên bố rằng ông muốn đàm phán: “Chúng tôi không tìm kiếm sự thay đổi chế độ. Chúng tôi đang tìm kiếm không có vũ khí hạt nhân”. Nhưng chính sách của ông Trump lại đang thực sự thúc đẩy Tehran mở rộng chương trình hạt nhân. Washington cho rằng các biện pháp trừng phạt mới sẽ buộc Iran phải đầu hàng tại bàn đàm phán hoặc sụp đổ giữa xung đột chính trị - xã hội.

Nhưng thay vì "nổ tung", Iran dường như đang lặp lại chính sách của mình vào những năm 2000. KHi đó, sau khi chính quyền Tổng thống Bush từ chối đàm phán, Tehran đã tăng đòn bẩy bằng cách lắp thêm máy ly tâm và mở rộng kho dự trữ uranium đã làm giàu. Thông báo gần đây của Teheran rằng họ sẽ dần dần ngừng tuân thủ Kế hoạch hành động chung toàn diện (JCPOA) cho thấy họ dường như bắt đầu một quy trình tương tự.

 

Thế giới tuần qua - 3

Iran công bố xác máy bay Mỹ bị bắn hạ. Ảnh: AFP/TTXVN

Cuộc chiến thua – thua

Để phát động chiến tranh, Chính quyền Mỹ phải có sự chấp thuận của quốc hội, theo đạo luật Ủy quyền sử dụng lực lượng quân sự mà Quốc hội đã thông qua sau loạt vụ khủng bố 11/9/2001.

Quan trọng hơn, Washington cũng không muốn gây chiến với Iran, quốc gia lớn hơn Iraq, có dân số gấp ba lần và là một cường quốc khu vực. Tehran sở hữu vũ khí, tên lửa và các đồng minh có thể gây hỗn loạn khắp khu vực. Các lực lượng Mỹ ở Syria và Iraq sẽ dễ bị tổn thương, trong khi sự ổn định của Baghdad có thể gặp nguy hiểm.

Iran cũng không mong muốn chiến tranh, cuộc chiến mà họ có nguy cơ cao sẽ thua. Tuy nhiên, chính sách kinh tế và quân sự mạnh mẽ của Washington đã tạo ra áp lực buộc Tehran phải đáp trả. Đặc biệt, các lệnh trừng phạt được thiết kế để phá vỡ nền kinh tế, các động thái quân sự chuẩn bị cho chiến tranh của Mỹ gần như chắc chắn đã khiến những người theo phe cứng rắn, bao gồm cả Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, càng được ủng hộ ở Tehran.

Washington nên làm gì?

Theo tờ National Interest, thay vì tiếp tục một vòng xoáy quân sự, Washington nên xoa dịu căng thẳng Vùng Vịnh. Chính quyền Mỹ đã khiến Trung Đông sôi sục, họ có thể làm nguội nó. Washington nên từ bỏ lựa chọn quân sự, đề nghị tổ chức các cuộc thảo luận đa phương với các quốc gia tiêu thụ dầu, các công ty năng lượng và các nhà khai thác tàu chở dầu để thiết lập an ninh hải quân chung ở các tuyến đường thủy nhạy cảm, bao gồm cả ở Trung Đông. Do nước Mỹ sản xuất năng lượng ở trong nước ngày càng tăng, vấn đề an ninh cho các tuyến vận tải dầu mỏ không còn được coi là trách nhiệm của Washington. Các quốc gia công nghiệp giàu có khác cũng nên làm những gì cần thiết cho an ninh kinh tế của họ.

Chính quyền cũng cần đưa ra một đề nghị nghiêm túc cho các cuộc đàm phán. Sẽ không dễ dàng bởi Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei đã tuyên bố đàm phán không có lợi ích gì và còn gây hại. Ông lập luận rằng các cuộc đàm phán là một chiến thuật áp lực của Mỹ.

Nếu Tổng thống Trump mong muốn các cuộc đàm phán nghiêm túc với Tehran, thì ông nên chứng minh rằng ông không yêu cầu Iran phải “đầu hàng” trước. Chính quyền nên tạm dừng chiến dịch áp lực tối đa và đề xuất các cuộc đàm phán đa phương về việc thắt chặt thỏa thuận hạt nhân để đổi lấy các nhượng bộ bổ sung của Mỹ và đồng minh.

Song song với đó, Washington nên đề xuất các cuộc đàm phán để giảm căng thẳng trong các vấn đề khác. Nhưng thực sự không nên có điều kiện tiên quyết, do đó Tổng thống nên ném danh sách điều kiện của ông Pompeo vào lò sưởi Nhà Trắng. Để đáp lại việc Iran sẵn sàng từ bỏ hành vi đối đầu trong khu vực, Mỹ cần đề nghị có hành động đối ứng, chẳng hạn sẵn sàng cắt giảm bán vũ khí cho Saudis và Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất, chấm dứt hỗ trợ cho cuộc chiến Yemen và rút lực lượng Mỹ khỏi Syria và Iraq. Tehran có mối quan tâm lớn hơn nhiều đối với an ninh khu vực so với Mỹ, điều mà Washington phải tôn trọng nếu muốn tìm cách giải giáp Iran một cách hiệu quả. Chính quyền nên mời người châu Âu tham gia một sáng kiến ​​như vậy, vì họ có lý do thậm chí còn lớn hơn  để lo lắng về tên lửa của Iran.

Thế giới tuần qua - 4

Máy bay do thám MQ-4C cùng loại mà Mỹ tuyên bố bị Iran bắn hạ trong khi Tehran thông báo chiếc máy bay đó là RQ-4A. Ảnh: AP

Trong chính sách đối ngoại với các nước thù địch, Chính quyền Tổng thống Trump về cơ bản đã áp dụng bộ tiêu chuẩn là áp lực kinh tế lớn và kêu gọi đầu hàng. Cách tiếp cận này đã thất bại trong mọi trường hợp. Washington đã gây ra khó khăn kinh tế to lớn, nhưng không có chế độ mục tiêu nào phải đầu hàng. Ở Iran, cũng như Triều Tiên, chính sách của Mỹ chỉ làm gia tăng căng thẳng và nguy cơ xung đột.

Chiến tranh sẽ là một thảm họa. Thay vào đó, Chính quyền Mỹ phải kiên nhẫn khi muốn thay đổi hành động của một chính phủ mà động cơ của họ Mỹ cũng chưa hiểu rõ. Đều đó đòi hỏi Chính phủ Mỹ phải nhanh chóng xây dựng một chiến lược mới nghiêm túc, khả thi hơn đối với Tehran.

 

Mổ xẻ đòn trừng phạt ông Trump vừa giáng xuống Iran

Trừng phạt mới được đưa ra chỉ ít ngày sau khi ông Trump vào phút chót quyết định hủy chiến dịch quân sự chống lại nước Cộng hòa Hồi giáo liên quan vụ Tehran bắn hạ máy bay do thám không người lái của Mỹ, và chưa đầy một tuần sau khi hai tàu chở dầu bị tấn công ở Vịnh Oman mà Washington quy kết Iran là thủ phạm.

Mổ xẻ đòn trừng phạt ông Trump vừa giáng xuống Iran
Tổng thống Trump giơ sắc lệnh áp đặt cấm vận mới lên Iran tại Phòng Bầu dục thuộc Nhà Trắng ngày 24/6. (Ảnh: Reuters)

Cấm vận lần này của chính quyền ông Trump nhằm cả vào lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei. "Hành động ngày hôm nay là tiếp theo của một chuỗi những cư xử hung hăng của chính quyền Iran trong những tuần gần đây, trong đó có vụ bắn hạ máy bay không người lái Mỹ", ông Trump tuyên bố từ Phòng Bầu dục ngày 24/6.

Nhà lãnh đạo Mỹ khẳng định mục tiêu cơ bản là ngăn chặn Iran không đạt được vũ khí hạt nhân và chấm dứt các hành động của nước này ở Trung Đông. Tuy nhiên, một số chuyên gia đang đặt thành vấn đề tính logic chiến lược tổng thể của ông Trump.

Cấm vận chỉ là "võ mồm"

"Các đòn trừng phạt mới nhất chỉ là võ mồm; chúng không làm thay đổi các tính toán kinh tế với chính quyền Iran", báo Business Insider dẫn lời Ian Bremmer, người sáng lập và là Chủ tịch Nhóm Á – Âu.

Theo ông Bremmer, cách tiếp cận của Tổng thống Trump không phải là về sự thay đổi chế độ mà là buộc người Iran phải "tới bàn đàm phán". Nhưng để chiến lược này phát huy hiệu quả, Ngoại trưởng Mike Pompeo phải xây dựng thành công một liên minh vượt ra ngoài Israel và các quốc gia Vùng Vịnh. Và, ông phải tìm cách tận dụng "sự kết hợp giữa áp lực Mỹ với hành xử của Iran" thì mới đạt được mục tiêu và đưa "các đồng minh trở lại hợp tác".

Nếu chính quyền ông Trump xây dựng thành công một liên quân "đa phương" thì khi đó "nhiều khả năng người Iran sẽ buộc phải nhượng bộ", theo ông Bremmer.

"Chiến lược này có thể hiệu quả. Nhưng rủi ro cao là nó có thể dẫn tới một sự leo thang gây xung đột quân sự", vị Chủ tịch Nhóm Á – Âu nhận định và bình luận thêm rằng, "ông Trump đang cố gắng tránh viễn cảnh này nhưng như vậy không có nghĩa là nó sẽ không xảy ra".

Trên Twitter, Aaron David Miller, một học giả nổi tiếng tại Trung tâm Wilson và từng là cố vấn cho Bộ Ngoại giao Mỹ, đặt ra câu hỏi: "Lần cuối cùng trừng phạt khiến một nước thay đổi quan niệm về các lợi ích an ninh/ chính trị cốt lõi của mình và buộc phải đầu hàng là khi nào?".

Cấm vận "không phải chiến lược"

Trong khi đó, nhiều cựu quan chức chính quyền Barack Obama chỉ trích lập luận của Tổng thống Mỹ đương nhiệm rằng ông rút khỏi thỏa thuận năm 2015 (JCPOA) là để ngăn chặn một nước Iran hạt nhân. Theo họ, bản thân thỏa thuận này ra đời là vì chính điều đó.

Tuần trước, Iran thông báo sẽ bỏ một số giới hạn được đặt ra trong JCPOA và đẩy mạnh làm giàu uranium cấp độ thấp trong khi tăng cường dự trữ. Trước đó, tổ chức giám sát hạt nhân Liên Hợp Quốc liên tục khẳng định Tehran vẫn tuân thủ JCPOA, kể cả sau khi Mỹ rút lui.

Trong số những tiếng nói phản đối ông Trump có Ned Price, cựu phát ngôn viên Hội đồng An ninh quốc gia Mỹ thời Tổng thống Obama. Lên án cách tiếp cận của ông Trump với cuộc khủng hoảng Iran, Price cho rằng mục đích thực sự của một số cố vấn diều hâu của Tổng thống là gây sức ép lên Tehran tới mức phải thay đổi chế độ.

"Các lệnh cấm vận không phải là một chiến lược, và cũng không phải là mục đích cuối cùng. Chúng là phương tiện để thúc đẩy một chiến lược hướng tới hồi kết", Price lập luận trên Twitter ngày 24/6. "Vấn đề với cách tiếp cận của chính quyền hiện nay là mục tiêu của phe cứng rắn muốn sự thay đổi chế độ, chứ không phải ngăn chặn vũ khí hạt nhân Iran. JCPOA đã làm điều đó".

Thời điểm trừng phạt: Trước hội nghị G-20

Rockford Weitz, giáo sư và là giám đốc Chương trình Nghiên cứu hàng hải Trường Fletcher thuộc Đại học Tufts, nói với Business Insider rằng các đòn cấm vận mới không gây ngạc nhiên mà đó là sự tiếp tục của chiến dịch gây sức ép tối đa mà chính quyền ông Trump đang theo đuổi.

"Tôi nghĩ nó sẽ tiếp tục đẩy người Iran vào chân tường, nơi họ phản ứng theo cách cố gắng thay đổi hiện trạng", ông Weitz nói thêm.

Giáo sư Weitz cũng chú ý tới hội nghị G20 sắp tới ở Osaka, Nhật Bản, vào cuối tháng 6 để tìm kiếm tín hiệu về những gì có thể xảy ra tiếp theo.

"Rất thú vị về thời điểm. Bằng cách áp thêm trừng phạt, ông Trump tự cho mình thêm khoảng trống để có thể lùi lại từ vòng cấm vận mới nhất mà vẫn giữ được các cấm vận trước đó nếu ông muốn nhượng bộ với đồng minh nào đó đang lo lắng về dòng chảy dầu lửa".

Nói tóm lại, cấm vận có thể mang lại cho Tổng thống Mỹ đòn bẩy ngoại giao nào đó trong những tuần tới.

Một trong những tàu dầu bị tấn công ở Vịnh Oman gần đây là của Nhật Bản, và Tokyo nhận gần 80% lượng dầu lửa của nước này từ Trung Đông. Mỹ quy trách nhiệm cho Iran nhưng Tehran bác bỏ cáo buộc.

Nếu có thêm các cuộc tấn công nhằm vào tàu dầu trong khu vực, nó có thể sẽ khiến các đồng minh của Mỹ như Nhật Bản lo lắng, và càng làm cho tình hình vốn đã căng thẳng trở nên phức tạp. Vịnh Oman kết nối với Vịnh Ba Tư qua eo biển Hormuz, một vùng biển nhỏ hẹp nhưng quan trọng sống còn với các hoạt động vận chuyển dầu lửa của thế giới. Bất cứ một sự gián đoạn hoạt động vận tải nào nơi đây đều có thể gây bất ổn cho các thị trường toàn cầu.

Trước tầm quan trọng như vậy, Tổng thống Trump cũng tỏ tín hiệu ông không chỉ quan tâm đến điều đó mà còn kêu gọi các nước hãy tự bảo vệ tàu của mình trên "hành trình luôn nguy hiểm" này.

Trong khi đó, truyền thông Iran miêu tả các đòn trừng phạt của ông Trump là dấu hiệu "sự tuyệt vọng của Mỹ", còn Ngoại trưởng Javad Zarif lên Twitter chỉ trích các cố vấn của Tổng thống Mỹ, cho rằng "rõ ràng" họ "coi thường ngoại giao" và "thèm khát chiến tranh".

Vietnam.vn (tổng hợp)